نادر مرزبان :

نقطه جوش تونس

 

موفقیت شهروندان تونس در ساقط کردن حکومت دیکتاتوری بن علی برای خود آنان نیز غیرمنتظره بوده است. تظاهرات تونسی ها تنها چیزی حدود یک ماه ادامه داشت و رییس جمهوری این کشور پس از مشاهده تداوم مقاومت مردم در این مدت  ناگزیر از ترک کرسی قدرت شد. منشاء اعتراض های عمومی در این کشور بحران اقتصادی حادی بود که  تنگایی از فقر و بیکاری و فساد مالی را ایجاد کرده بود. اعتراض در روزهای نخست با هدف درخواست برای بهبود اوضاع اقتصادی ترتیب داده شد اما پاسخ حکومت به این درخواست گسیل نیروهای گارد ویژه به خیابان ها و هدف قرار دادن شهروندان معترض بود. معترضان پس از مشاهده سرکوب های حکومتی سطح مطالبات خود را بالا بردند و به جای درخواست از دولت بن علی برای بهبود بخشیدن به اوضاع اقتصادی خواهان کناری گیری او از قدرت شدند. آنها در روزهای پایانی اعتراض ها شعار می دادند:" «بن علی، برو» و «بن علی نه، قيام ادامه دارد.»  تونسی ها مطابق وعده ای که داده بودند تا کناره گیری زین العابدین بن علی از قدرت دست از اعتراض دست برنداشتند و اکنون نخست وزیر این کشور به شهروندان تونسی نوید برگزاری یک انتخابات آزاد در شش ماه آینده را داده است. به این ترتیب اعتراض هایی که در ابتدا خاستگاهی اقتصادی و معیشتی داشتند و ناکارآمدی نظام سیاسی را هدف گرفته بودند در روند طبیعی خود منجر به پیش کشیده شدن بحران مشروعیت نظام شد و  پیوند توامان بحران ناکارآمدی و مشروعیت به کنار رفتن دیکتاتور تونس از قدرت انجامید. تونسی ها در واقع بدون آن که برنامه ای از پیش تعیین شده برای خلع "بن علی" داشته باشند او را از قدرت کنار گذاشتند و ناظران مسایل این کشور در گزارش هایی که طی روزهای اخیر مخابره کرده اند می گویند که شهروندان تونسی هنوز سقوط زین العادبین از قدرت را باور نکرده اند. پیروزی زودهنگام در مبارزه علیه حکومت دیکتاتوری تونس یادآور جنبش های متاخر در اوکراین،گرجستان و برخی دیگر از کشورهاست که به انقلاب های رنگی مشهور شده اند اما برای مردم ایران این پیروزی می تواند با حرکت انقلابی سال 57 نیز مقایسه شود که در مدت تقریبا کوتاهی از آغاز اعتراض های عمومی به سقوط حکومت "محمد رضا پهلوی" انجامید.

 

استراتژی انقلاب، استراتژی اصلاح

 

تصاویری که در جریان اعتراض های عمومی مردم تونس مخابره شد بسیاری از شهروندان ایرانی را به یاد اعتراض های خیابانی پس از انتخابات ریاست جمهوری سال گذشته انداخت. تصاویر مردمی که در برابر گارد ضد شورش مقاومت می کنند، دست های خود را به نشانه اتحاد بالا می گیرند و علیه وضع نابسامان اقتصادی و دیکتاتوری سیاسی شعار می دهند همان ظاهر و قالبی را داشت که در اعتراض های خیابانی سال گذشته در ایران نیز قابل مشاهده بود. با این حال شواهد گواه آن است که جنبش سبز مردم ایران و جنبش تونسی ها از نظر خاستگاه بروز و ظهورشان تفاوت های مهمی با یکدیگر دارند. جنبش مردم ایران در اعتراض به دستکاری آرای انتخابات ریاست جمهوری شکل گرفت و از همین رو مشروعیت نظام سیاسی را به چالش می طلبید اما تونسی ها در ابتدا تنها متمرکز بر بحران ناکارآمدی حکومتشان بودند. تفاوت خاستگاه این دو جنبش اعتراضی می تواند در تحلیل پیروزی زودهنگام تونسی ها و زمان بر بودن مبارزات اعتراضی در ایران موثر باشد.

 

تونسی ها که در دوران 23 ساله حکومت بن علی ناکارآمدی سیستم تحت رهبری او را برای تولید ثروت ملی و رشد اقتصادی مشاهده کرده بودند پس از آغاز اعتراض های عمومی دریافتند که نباید به وعده های وی برای بهبود اوضاع دلخوش کنند. آنها در جریان قیام جمعی، راهکار پایان دادن به اوضاع نابسامان خود را در یکسره کردن کار حکومت دیدند. وضعیت اعتراض جنبش سبز از این جهت تفاوت های مهمی با جنبش تونسی ها داشته است. در ایران اعتراض ها گرچه از ابتدا مشروعیت نظام سیاسی را نشانه رفت اما تجربه های پیشین مانع از تلاش برای دستیابی به پیروزی زودهنگام شد. بسیاری از تحلیلگران در ایران با تذکر درباره تجربه انقلاب اسلامی به کنشگران و هواداران جنبش هشدار دادند که نباید خواهان پیروزی زودهنگام باشد چرا که دستیابی به پیروزی این چنینی علیرغم این که در ظاهر ساخت سیاسی را تغییر می دهد الزاما به از بین رفتن سازوکارهای دیکتاتوری منجر نخواهد شد. حرکت بر مدار اصلاح طلبی به جای شیوه های انقلابی در واقع استراتژی جنبش سبز در مبارزه علیه استبداد حاکم بوده است. مبارزان ایرانی حتی آنها که تحت فشارهای شدید بازداشت قرار داشته و دوران طولانی را پس از انتخابات ریاست جمهوری در حبس گذارنده اند همچنان از تعهد خود به شیوه های اصلاحی برای تغییر اوضاع سخن می گویند و این در واقع مهم ترین تفاوتی است که میان جنبش سبز در ایران و جنبش مردم تونس قابل مشاهده است. در نظر تحلیل گران هوادار جنبش سبز فرآیند گذار به دموکراسی هر چه طولانی تر باشد نتایج با ثبات تری را به دنبال خواهد داشت و در صورت به ثمر نشستن می تواند به تضمین موفقیت ها منجر شود.

 

موفقیت تضمین نشده

 

تونسی ها هنوز در حال شادیهای  خیابانی هستند و دوران تازه زندگی خود را بدون کابوس دیکتاتوری را تجربه می کنند اما در چشم انداز سیاسی این کشور علائم نگران کننده ای نیز دیده می شود که می تواند این شعف همگانی را به یکباره زائل کند.  اکنون به همان میزان که امیدواری‌ها برای انتخابات آزاد و تشکیل یک دولت مردمی وجود دارد نگرانی از قدرت یافتن گروه های تندرو  در خلاء قدرت مرکزی نیز دیده می شود. محدودیت‌های گسترده‌ای که طی این سال‌ها بر بنیادگرایان اسلامی در تونس اعمال شده گروه های وابسته به این جریان را مستعد خیز برداشتن برای کسب قدرت سیاسی کرده و  تشویش  درباره استقرار  افراط‌گرایی مذهبی را بالابرده است. برخی تحلیلگران حتی این احتمال را دور از ذهن نمی دانند که اسلام گرایان افراطی بخواهند با انجام عملیات تروریستی در روزهای آینده نمایش قدرتی به اجرا بگذارند. همچنین این احتمال داده می شود که آنها در برگزاری انتخابات آزادی که نخست وزیر تونس وعده اش را داده است مانع تراشی کنند و فرآیند گذار این کشور به سمت دموکراسی را با دست اندازهای بیشتری روبرو سازند. نگرانی از دخالت  افراطیون در آینده سیاسی تونس در واقع یکی از محصولات پیروزی زودهنگام جنبش اعتراضی این کشور است. آنها اکنون باید خود را برای روزهای نامعلوم آینده آماده کنند و تضمینی وجود ندارد که پیروزی خیره کننده شان در ساقط کردن دیکتاتوری " بن علی" به برآورده شدن انتظاراتشان برای داشتن اقتصادی شکوفا و دولتی مردمی و کارآمد منجر شود.

در ایران اما تاکید رهبران جنبش سبز بر این است که هواداران دموکراسی پیش از تلاش برای کسب قدرت سیاسی باید زمینه های سیاسی و اجتماعی آن را تا حد ممکن آماده کنند و با آگاهی رسانی درباره مطالبات دموکراتیک شانس گذار موفق به سوی یک حکومت مردمی را افزایش دهند. به عقیده تئوریسین های جنبش سبز طولانی شدن فرآیند گذار به دموکراسی نه تنها پدیده ای منفی و ناشی از ناکامی کنشگران این جنبش نیست بلکه نشان دهنده بلوغ سیاسی و اجتماعی برای یک حرکت اصلاحی مستمر و پرهیز عامدانه از اقدام های انقلابی است. این نگرش اصلاحی در جنبش سبز مردم ایران در واقع وجه مهم دیگری از تفاوت میان این جنبش با جنبش اعتراضی مردم تونس یا هر جنبش انقلابی متاخر را به نمایش می گذارد. در یک کلام جنبش تونسی ها جنبشی برای تغییر ساختارهای ظاهری قدرت به شمار می رود حال آن که جنبش سبز هدف تغییر بنیادی ساختارهای سیاسی و اجتماعی  استبدادی را در سر دارد.