فراز هفتم
خلاصه:
درسالی که گذشت، او برای هفتمین بار به بند کشیده شد واز بند رهید. «هفت»، نماد یک دور کامل است

طاهرۀ علیزاده نایینی:

 

درسالی که گذشت، او[۱] برای هفتمین بار به بند کشیده شد واز بند رهید. «هفت»، نماد یک دور کامل است، و نه تنها یک عدد، بلکه نشانی است از گردشِ بی‌پایانِ ایام و فراز و فرودِ همیشگیِ روزگار. اکنون من به عنوان کسی که در دلِ این تجربه‌های سخت زیسته و با آنها هم درآمیخته و هم درآویخته، می خواهم بخشهایی از این هفتمین آزمون را به قلم بسپارم؛ به عنوان گفت و گویی با خودم و دل­نوشته یی با خدای خویش.

 


***

وقتی پیام رسید که مقاله یی به مناسبت غدیر، برای روزنامه می خواهند، او طبق معمول امتناع کرد. نگاشتن برای روزنامه‌ها و مجلات را خوش نمی داشت؛ بیشتر دوست داشت با آدمیان از نزدیک نشست و برخاست کند، با رنج‌ها و دغدغه‌هایشان عجین شود و سپس با آنها سخن بگوید. از همۀ اینها گذشته، روزنامه، خواستار مقاله یی بود بدون آیه و حدیث؛ و او نوشته‌هایش مشحون بود از آیات و احادیث. در نهایت، و پس از اصرار، یک مکتوب قدیمی، در رابطه با امامت، که پنج سال پیش از آن تاریخ نگارش شده بود، برای روزنامه فرستاده شد، نه به قصد چاپ شدن. مقالۀ مذکور هیچ یک از معیارهای روزنامه را نداشت؛ اولاً: پر بود از جملات عربی، شامل آیات و بخشهایی از نهج البلاغه؛ ثانیا: مقالات روزنامه باید حداکثر ۸۰۰ واژه باشد و این مقاله بیش از ۲۸۰۰ واژه داشت؛ ثالثا: به لحاظ محتوایی، قرائت رسمی از ماجرای غدیر را به چالش می کشید و نقد می کرد. خلاصه، همۀ آنچه که یک مقاله باید می­داشت که چاپ نشود را یکجا داش. اما به قول اماممان علی (ع): «عَرَفتُ اللهَ سُبحانَهُ بِفَسخِ العَزَائِمِ وَ حلِّ العُقُودِ وَ نَقضِ الهِمَمِ/ خداوند سبحان را آنجا شناختم که عزم‌های جزم شکسته شد، و گره‌های سخت گشوده شد، و همت‌های جانانه سست گردید». ونیز به قول مرحوم قیصر امین پور: «گاهی گمان نمی کنی ولی می شود/ گاهی نمی شود، نمی شود که نمی شود/ گاهی هزار دوره دعا بی‌اجابت است/ گاهی نگفته قرعه به نام تو می شود/ گاهی گدای گدایی و بخت یار نیست/ گاهی تمام شهر گدای تو می شود»... آری؛ من خداوند را آنجایی می بینم که همه می خواهیم کاری بشود و نمی شود، و آنجایی که همۀ تمهیدات انجام گرفته که کاری نشود و می شود. همیشه احساس می کنم در انتشار این مقاله، «حکمت» هایی نهفته بوده که درک و تحلیلش در فهم نمی گنجد.

 


***


مقاله، از همان لحظۀ انتشار، موجی از دیدگاههای گوناگون را برانگیخت. برخی عالمانه به نقد و بررسی آن پرداختند و اکثریتی نخوانده، تهمت و افتراء را پایه گذاشتند؛ و در نهایت، همان داستان همیشگی: حبس به خاطر ابراز عقیده... و دویدن از این شهر به آن شهر، از این دادگاه به آن دادگاه برای احقاق حق یک مظلوم دربند. شصت روز و شصت روزه بر من گذشت که حتی یک لحظه از آن را نمی توانم وصف کنم. گاهی که نگاهم به عقب باز می گردد، احساس می کنم صبر و توانی «مِن حیثُ لا یَحتَسِب» قرینِ آن روزهایم بوده است. بگذریم. بالاخره روز دادگاه فرارسید. سالن بزرگ دادگاه کارکنان دولت را برای برگزاری محاکمه انتخاب کرده بودند که یادآور محاکمۀ متهمان وقایع ۸۸ بود، و هرگز از آن بوی نیکی و داد به مشام نمی رسید. بیش از آنکه مرعوبِ این صحنه آرایی یا به فکر نتیجه دادگاه باشم، در این اندیشه بودم که پس از روزهای طولانی دوری، دستان محکمش را در دست می گیرم و توان از دست رفته‌ام را باز می یابم. در این افکار غوطه می خوردم که ناگهان دیدم از ورودی انتهای سالن، لنگ لنگان وارد شد؛ با لباس زندان، دمپایی پلاستیکی و عصایی در دست؛ به همراه یک مامور. چهرۀ خسته و تکیده‌اش که نماد روزهای سخت بازداشت و بازجویی بود، پشت ریشهای سفید و بلندش پنهان شده بود. اما امید و آرامش عجیبی در چشمانش بود. پسرم سریع خودش را به او رسانید و زیر بغلش را گرفت که راحت تر راه برود. مامور همراه، در آغاز ممانعت می کرد و پسرم اصرار. بالاخره به جلوی دادگاه رسیدند.

او مهربانانه با تکان دادن سر با یکایک ما احوالپرسی کرد. قاضی شروع به سخن گفتن نمود و از نمایندۀ دادستان خواست کیفرخواست را بخواند... و ما حرفهایی را که در این ایام از رسانه‌های مختلف شنیده بودیم، یک بار دیگر، با لحنی تندتر، از زبان نمایندۀ دادستان شنیدیم. قاضی از او خواست پشت میز محاکمه برود. هنگامی که متوجه شد که او به سختی می تواند بایستد، از کارکنان دادگاه خواست میزی بیاورند و میکروفون را طوری تنظیم کنند تا او بتواند نشسته سخن بگوید. اما با اصرار خودش ایستاد. دوست داشت حرفهایش را استوار و ایستاده بزند. با صدایی بلند و محکم و لحنی آرام و مطمئن شروع به سخن گفتن کرد[۲]:

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمدُ لِله رب العالمین، دَیّانِ الدّین، جَـبّارِ السّموات و الاَرَضین، نَحمَدُهُ علی آلائِهِ و نَشکُرُهُ علی نَعمائِهِ و نَـتَوَکَّلُ علَیه و نَستَـهدِیهِ و الصّلوةُ و السّلامُ علی خَیرِ خَلقِهِ و اَمینِ وَحیِهِ َابِی القاسمِ محمّدٍ و علی َاهلِ بَـیـتِهِ الطّیِّبـینَ الطّاهرین.

با سلام خدمت قاضی محترم دادگاه و خدمت هیات منصفه؛ امیدوارم داد وانصاف فقط در نامگذاری هامان نباشد. من امروز بعد از ۶۰ روز از حبس بیرون آورده شده ام، تا با لباس زندان، به جرم نوشتن یک مقاله در دفاع از ساحت قدسی امیرالمومنین علیه السلام محاکمه شوم. (در این جا دکمه‌های پیراهن فرم زندان را باز کرد و چند مقوا را، به سختی، از لباس زیرش بیرون کشید و ادامه داد:) شرم دارم بگویم که دفاعیاتم را بر کارتن خرما به طور مخفیانه نگاشته ام، چون از داشتن کاغذ و قلم محروم بوده ام، و نیز باید به عرض برسانم که این نوشته‌ها را، که مشحون است از آیات کتاب خدا و کلمات معصومین علیهم السلام، مجبور شده‌ام از ترس ماموران نظام اسلامی، در لباس زیرم پنهان کنم و به دادگاه بیاورم! چون حق نداشته‌ام چیزی با خودم از زندان بیاورم. شما که غیورانه سنگ امام علی را به سینه می زنید، به من بگویید این کارها را از کجای تعلیمات علی (ع) فرا گرفته اید؟! من از چه چیزی در برابر چه کسانی باید دفاع کنم؟! من چگونه باید در یک سلول – بدون کتاب و کاغذ و قلم - از یک مطلب تحقیقی دفاع کنم؟! من که حتی از داشتن یک صندلی ساده در سلولم محروم بوده ام، و شب و روز از درد کمر به خود پیچیده ام، اکنون باید چه بگویم؟!»

او سپس دفاع اولیه را به وکیل سپرد و اعلام کرد که اگر نیاز بود خودش در ادامه سخن خواهد گفت. سپس از تریبون فاصله گرفت و کشان کشان آمد و سرجایش نشست. پس از پایان دادگاه، چند تن از اعضاء هیات منصفه جلو آمدند و ضمن دست و روبوسی و احوالپرسی، از او حلالیت طلبیدند. قاضی دادگاه هم پیش آمد و به مامور زندان دستور داد چند دقیقه به ما فرصت بدهد تا با او دیدار کنیم. فضای پایان دادگاه به کلی با فضای شروع آن متفاوت بود، و من یکبار دیگر ایمان آوردم که «و لِلّهِ العِـزَّةُ جَمیعا» و «اِنَّ اللهَ یُداِفُع عنِ الّذین آمنوا». روزگاری، در سالهای دور، هنگام رفت و آمدمان به دادگاهها، با کسانی روبرومی شدیم که با زبانی سخت و نگاههایی سرد، استقبال و مشایعتمان می کردند، و رنجی بر رنجهایمان می افزودند. اما این روزها، در گوشه و کنار دادگاهها کسانی هستند که با گرمی لب به سخن می گشایند و نجواکنان به ما دست مریزاد می گویند...«تِلکَ الاَیّامُ نُداوِلُها بینَ الناس».


***

 


این تجربه به من آموخت که آنچه جامعۀ ما احتیاج دارد این نیست که همه مدعای آن مقاله را بپذیرند، بلکه نیاز امروز ما این است که موافقان آن مطلب و مخالفان متعصبش و کسانی که دیدگاههای تندتر یا کندتری دارند، همه دور یک سفره بنشینند و سخن بگویند و احساس کنند که طرف مقابلشان هم انسانی است همچون خودشان. بعد هم در حالی که دخترانشان می گویند و می خندند و پسرانشان با یکدیگر فوتبال بازی می کنند، دربارۀ آن مطب با هم گفت و گو کنند؛ نه به قصد قانع کردن همدیگر، بلکه به قصد افزودن بر دانش و آگاهی خود. بعد هم، بی‌آنکه کسی پیروز یا مغلوب باشد، یکدیگر را در آغوش بگیرند و به سمت خانه هاشان حرکت کنند.

سبک زندگی او چنین بود. به همین جهت هم گروهی از مهمانان همیشگی خانۀ ما، قاضی‌ها و بازجویان او در دوره‌های پیشین زندانش بودند. آنها به خانه ما می آمدند و بعد از چند ساعت صحبت، موقع خداحافظی، یکدیگر را در آغوش می گرفتند و حلالیت می طلبیدند. نتیجه این شده که اکنون، با هر بار زندان رفتن او، نه تعدادی به دشمنانش، بلکه بر مهمانان خانۀ ما افزوده می شود. اگر امروز جامعه ما به کسانی چون او احتیاج داشته باشد، نیازش نه به باورهای خاص ایشان ، بلکه احتیاج به سبک زیستن آنهاست؛ که سرشار شرافت و سادگی است. باورها، مهمان ذهنهای ما هستند؛ امروز هستند و فردا به هر دلیلی کمرنگ می شوند و اندیشه‌های نو جای آنها می نشیند؛ اما آنچه در جان ما نسبت به یکدیگر می گذرد، ماندگار می ماند؛ چون جان آدمی، مردنی نیست.

 

 

تو بزن یا ربنا آب طهور

 

تا شود این نار عالم جمله نور

گرتوخواهی آتش آب خوش شود

 

ور نخواهی، آب هم آتش شود

این طلب در ما هم از ایجاد توست

 

رستن از بیداد، یارب، داد توست

 

 

(مثنوی،دفتر اول، ۱۳۳۸ به بعد)

 

 

 


----------------
[۱]- این متن درباره ماجرای دادگاه «دکتر سید علی اصغر غروی» است و تمام اشارات متن به او باز می گردد.

[۲]- جملات، نقل به مضمون است از گفته‌های آن روز تا جایی که ذهنم یاری کرده است.

 

نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست.