کتاب بلند دانشگاههای بزرگ امريکا اندکی بيش از يک ماه پيش منتشر شد، و بسرعت و حدّت مجادلاتی را در برخی محافل دانشگاهی و نهادهای سياستگذاری علمی بر انگيخت. اين هفته فرصتی دست داد تا با نويسنده ديدار کنم و پاره ای از نکته ها و دانستنيهای کتاب ششصد و اند صفحه ایش را مستقيماً از او بشنوم. يادداشت حاضر در معرفی مختصر اين کتاب پراطلاع است.

عنوان کتاب: دانشگاههای بزرگ امريکا: راه برتری، ضرورت ملی، و دلايل حمايت از آنها (The Great American University: Its Rise to Preeminence, Its Indispensible National Role, Why It Must Be Protected )؛ نويسنده: جاناتان کول (Jonathan Cole)؛ زمان چاپ در امريکا: ژانويه سال 2010؛ ناشر: Public  Affairs؛ قيمت پشت جلد: 35.00$

کتاب دانشگاههای بزرگ امريکا رساله قطوری است در بزرگداشت دانشگاههای تحقيقاتی، ستايش از دستاوردهای سترگ پژوهشی و کاربــردی اين نهاد مهم، و تأکيد بر سهم کلان دانشگاهها در پيشبرد مرزهای دانش و فن آوری، آموزش علمی، توليد سرمايه اجتماعی، ايجاد رونق اقتصادی، و و تداوم حيات فرهنگی در امريکا. نويسنده بر لـزوم بازانديشی نظام بهره مند شدن نهاد دانشگاه و دانشگاهيان – به عنوان اشخاص حقيقی و حقوقی- از بازده يافته های پژوهشی اصرار می ورزد، از سياستهای انقباضی و دخالت مستقيم دولت در سياستگذاری علمی و تحميل خط مشی تحقيقاتی شکوه ها دارد، و هشدار می دهد که ادامه روند مخرب چند سال اخير آفت مهلکی است که شکوفايی و باروری نهاد دانشگاه و غنای علمی –فرهنگی جامعه را شديداً تهديد می کند.

نويسنده کتاب، جاناتان کول (زاده 1942)، استاد صاحب کرسی جامعه شناسی در دانشگاه کلمبيا، از پيشـگامان پژوهش در حوزه سياستگذاری علمی و تحقيق در موضوع شأن اجتماعی علم، يا جامعه شناسی علوم است، که از چهل سال پيشتر بدين سو با همکاری مشاهير اين رشته علمی، همچون استادش رابرت مـرتـون (Robert Merton)، هـريت زاکرمن (Harriet Zuckerman) و استفن کول (Stephen Cole: برادرش)، نقش سازنده ای در صورتبندی مباحث اين شاخه از جامعه شناسی داشته است. علاوه بر کاوش نظری در اين موضوع، نويسنده اين کتاب سالهای طولانی، از 1989 تا 2003، مقام معاونت اجرائی يکی از بزرگترين دانشگاههای تحقيقاتی جهان – يعنی دانشگاه کلمبيا در نيويورک (با بودجه سالانه بيش از سه ميليارد دلار)- را عهده دار بوده، و در آن مقام تجربه عملی اندوخته است که اينک ديگران می توانند بياموزند و از آن بهــره بجويند. اخيراً دولت چين همين نويسنده را در تدوين سياستهای علمی و طرح توسعه دانشگاهها در آن کشور رسماً طرف مشورت قرار داده است.

در مقدمه کتاب آمده است که در امريکا بيش از چهار هزار و سيصد مرکز آموزش عالی هست که بعد از دبيرستان به دانشجويان مدرک می دهـد –بيشتر در مقطع کاردانی و کارشناسی. شماری از اين نهادها، تحت عنوان کلی دانشکده های آزاد (Liberal Arts Colleges)، می  کوشند بهترين زمينه آموختن از مـدرسّـان آزموده را با کلاسهای کم جمعيت و ملکه ساختن رويکرد تحليلی-انتقادی در مقطع کارشناسی فراهم آورند و بدين شيوه دانشجويان را برای ادامه تحصيل در دوره های عالی دانشگاههای بزرگ آماده سازند. بسياری ديگر، دانشکده های محله ای (Community Colleges) هستند که وظيفه آموزش، تأمين مقدمات علمی ارتقاء حرفه ای نيروی کار، و تدارک زمينه بازآموزی بزرگسالان را با صرف کمترين هزينه – و تقريباً به طور رايگان برای دانشجويان- بر عهده دارند.

از اينها گذشته، در حدود ششصد مؤسسه کارشناس ارشد تربيت می کنند، و دويست و شصت دانشگاه با اشتغال به تحقيق در رشته های گوناگون مدرک دکترا می دهند، و بدين ملاحظه عنوان دانشگاه تحقيقاتی را بر خود دارند. از آن ميان شمار بسياری اساساً بی اعتبارند، چون به تعبيری مدرک می فروشند، و دسته ای ديگـر به ملاحظه کميت و کيفيت نازل استادان و دانشجويان و نتايج کارشان در خور اعتنا نيستند، اما بيش از صد و بيست دانشگاه تحقيقاتی مهم و معتبر در امريکا به تربيت محقق و پيشبرد مرزهای دانش، فن آوری و نيـز علوم پزشکی می پردازند.

مباحث کتاب متمرکز بر اين دسته از دانشگاههای بزرگ تحقيقاتی است. از آن ميان هشت دانشگاه مشهور به لــيــگِ پيچــک (Ivy League)– يعنی هاروارد (تأسيس در 1634)؛ ييل (تأسيس در 1701)؛ پنسيلوانيا (تأسيس در 1740)؛ پرينستون (تأسيس در 1746)؛ کلمبيا (تأسيس در 1754)؛ براون (تأسيس در 1764)؛ دارتموت (تأسيس در 1769)؛ و کورنل (تأسيس در 1865)؛ (به ملاحظه رقابتهای ورزشی که بين اين دانشگاههای ريشه دار شمال شرقی امريکا بر قرار بوده است، و نيز به جهت اشتراکاتشان در سبک معماری و از جمله استفاده از گياه پيچک برای ايجاد فضای سبز، از نيمه های سده بيستم به اين سو، عنوان ليگ پيچک را به آنها داده اند) - به علاوه مؤسسات علمی نامدار ديگری همچون دانشگاههای ام. آی.تی (تأسيس در 1861)، استنفورد (تأسيس در 1891)، کـلـتـِک (تأسيس در 1891)، شيکاگو (تأسيس در 1890)، ميشيگان (تأسيس در 1817)، دوک (تأسيس در 1838)، مجموعه دانشگاههای ايالتی کاليفرنيا (تأسيس در 1868)، و چند دانشگاه ايالتی و خصوصی ديگر کانون اصلی مطالب مندرج در کتاب را تشکيل می دهــد.

نويسنده يادآور می شود که بسياری از نوآوريهای علمی و فنی که زندگی آدمی را در هفتاد-هشتاد سال اخير دگرگون ساخته است، همگی ريشه در دانشگاه داشته، و ثمره اين نهاد بارآور بوده است: از لـيــزر، تصويربرداری با ام.آر.آی (Magnetic Resonance Imaging)، سيستمهای هدايت و نـاوبـری، و شبکه های رايانه ای گرفته، تا کشف زنجيره های دی.ان.ای، ترسيم نقشه ژنتيک جانداران، درست کردن انواع داروهای شفابخش، ابداع روشهای درمانی و شيوه های جـرّاحی و غيره.

آنگاه با اتکا به قرائن بسيار با اطمينان خاطر می گويد و ابــراز سرافرازی می کند از اينکه هر کس سراغ بيست دانشگاه برتر جهان را بگيرد، خواه ناخواه نام و نشان پانزده-شانزده تايشان را در امريکا خواهد يافت. در شصت و پنج سال اخير، بيش از شصت و پنج درصد جوايـز نوبـل در رشته های گوناگون علمی نصيب دانشگاهيان امريکا شده است. از ميان پنجاه دانشگاه بـرتــر جهان، حتی يکی هم در آلمان نيست؛ از ميان هفتاد و پنج دانشگاه برتر جهان، حتی يکی هم در روسيه نيست؛ و از ميان دويست دانشگاه برتر جهان، حتی يکی هم در چين نيست.

از نگاه نويسنده کتاب، رقبای اصلی امريکا، از چين گرفته تا اروپای غربی، همگی در عرصه توليد علم و نوآوری، سالها و بل دهه ها با اين کشور فاصله دارند، ولی نکته ظريف اينجاست که علت عقب افتادگيشان کمبود نيروی علمی يا فقدان سرمايه نيست: کليد مسأله در قوّت فائقه نهاد دانشگاه در امريکاست که ميوه چند نسل برنامه ريزی دور انديشانه، سرمايه گذاری سنگين، تعهد جدّی به پــژوهش علمی، و همکاری سازنده ميان نهاهای علمی-پژوهشی و سازمانهای دولتی بوده است.

جان کلام کتاب اين است که راز برتری دانشگاههای تحقيقاتی امريکا در ايجاد زمينه رقابت نظری، تأکيد بر شايستگيهای علمی، آزادی گردش اطلاعات، گشاده دستی در تبادل آراء، نظارت همترازان (peer review)، پايبندی به اخلاق بهره جويی از آثار ديگران، و پرهيز از محدويتهای سياسی-عقيدتی نهفته است. نويسنده گاه تعابير جاذبی در توصيف سازوکار دانشگاههای تحقيقاتی به کار می برد. مثلاً می گويد که در دانشگاه "شکاکيت سازمانيافته" (organized skepticism) راهنمای عمل است: هر ادعايی را مدام بايد به پرسش گرفت، گوينده هر که باشد گوی باش. بستن راه پرسشگری، ميدان دادن به متقـلـّـبان،  و فشار آوردن به محققـان در اينکه چه بگويند و چگونه بگويند تا که بپسندد يا به کجا بر نخورد هميشه زمينه ساز انحطاط علمی است.

جاناتان کول تأکيد می ورزد که دانشگاه، با همه عظمت و پيچيدگی که دارد، همچنان نهادی آسيب پذير و شکننده است، و برای حفظ آن ظرافتها بايد به کار بست و تدبير بايد جست. آنجا که دخالت قدرتمداران سياسی و اقتصادی به هر نوع در ايجاد محدوديت برای فعاليتهای علمی دانشگاه آغاز شود، ناقوس مرگ دانشگاه به صدا در می آيد. از جمله مثالهايی که از لطمه زدن به دانشگاه آورده، يکی مانع تراشی متعصبانه دولت امريکا در پژوهش راجع به سلولهای بنيادين است. نويسنده همچنين سـختگـيـری دستگاههای دولتی برای صدور رواديد سفر پژوهشگـران خارجی به امريکا را سدّ مزاحمی در راه مبادله دانش می شمارد، و نيــز کاستن از بودجه های ايالتی برای دانشگاههای غيرخصوصی را سخت زيانبـار می داند.

خطر ديگــری که دانشگاههای تحقيقاتی را تهديد می کند، کشمکش حقوقی ميان محققان و نهاد دانشگاه بر سر بهره مندی از ثمره تحقيقات است. در بسياری از دانشگاههای بزرگ تحقيقاتی، همه يا عمده مزايا و منافع مترتب بر پژوهشهايی که زير سايه دانشگاه و در آن محيط انجام شده باشد به لحاظ حقوقی از آن دانشگاه شمرده می شود، و به محققان جـز درصد کوچکی از آن نمی رسد.

برشمردن چند نمونه، ميزان و اندازه مزايا و منافع برآمده از پژوهشهای دانشگاهی را روشنتر می سازد. از دل تحقيقات صورت گرفته در دانشگاه استنفورد، بيش از دو هزار و چهار صد شرکت فنی و تجاری بيرون آمده است، با ارزش اقتصادی بالغ بر دويست و پنجاه و پنج ميليارد دلار. شرکتهای معظمی از قبيل گوگل، اچ.پی، و سيسکو در اين زمره اند. از دل دانشگاه ام. آی.تی چهار هزار شرکت زاده شده است با گردش مالی بيش از دويست و سی ميليون دلار در سال. پيداست که تقسيم منافع بين دانشگاه و محققانی که دست کم بخشی از کار را با بهره جستن از امکانات اين نهاد انجام داده اند، نياز به سياستگذاری سنجيده دارد.

ششصد صفحه کتاب را در چند صد کلمه نمی توان خلاصه کرد، اما اين قدر معـرفی شايد انگيزه ای در دل خواهندگان ايجادکند تا اصل آن را بگيرند و بخوانند.