ابــن عربی، ابوعبدالله محمد بن علی طائی حاتمی (560 تا 638)، خورشيد منظومه عرفان نظــــری، شهسوار پيشتاز پهنه پرعجائب مکاشفه، راهنمای رهــروان معـرفت، و مـقـتــدای غــوّاصــان اقيانوس کرانه ناپديد عالم خيال است. هــر کس از سنت انديشه الهی در ميان مسلمانان نشانی بجويد، وصف شيخ اکبر محیی الدين ابن العربی و تأثيــر ميراث گرانـمايه او را همه جا می يابد، و می بيند که دامنه فکــر او تا کجاها گسترده و به چه پايه ای رسيده است. استاد شهيد مرتضی مطهــری، چنانکه به خاطرم مانده است در کتاب انسان کامل، همه متصـوّفه را که پس از ابن عربی زيسته اند، پيـرو او معرفی نموده اند: هر چند اين داوری نادقيق باشد، اما در بيانش بدين صورت مؤکـّد نکته ای هست. الکساندر کنيش (Alexander Knysh)، استاد دانشگاه ميشيگان کتاب مفيدی در بررسی نفـوذ ابن عربی در سنت فکری سده هفتم هجری به بعد دارد با عنوان ابن عربی نزد متأخرين در سنت اسلامی: تکوين تصويری مناقشه آميز در اسلام (Ibn ‘Arabi in Later Islamic Tradition: The Making of a Polemical Image in Medieval Islam)، که در سال 1999 جزو سلسله مطالعات اسلامی دانشگاه ايالتی نيويورک چاپ شده است. مقاله پـُـرمايه زنده نام شرف الدين خراسانی، در معرفی ابن عربی، مندرج در مجموعه گرانسنگ دائرة المعارف بزرگ اسلامی که تحت مديريت جناب سيد محمد کاظم موسوی بجنوردی منتشر می شود، چند سال پيش از انتشار کتاب کنيش نوشته و منتشــر شده است، و جا دارد اين منبع و شماری ديگر از منابع تـازه تــر به کتابشناسی آن افزوده شود.

بيش از هشتصد و پنجاه کتاب و رساله کوتاه و بلند به ابن عربی منسوب است، و از آن ميان چهارصد عنوان را قطعاً از او شمرده اند، هر چند که به واقع هيچکس نيست که همه نوشته های شيخ اکبر را چنانکه شايسته است خوانده باشد. از آن ميان سه کتاب گرانقدر فتوحات مکية، فصوص الحکم، وديوان ترجمان الاشواق را بايد نام برد که مشهورترند، و در طیّ چند صد سال از شمال افريقا گرفته تا هندوستان خوانندگان و خواهندگان بی اغراق صدها شرح به زبانهای عربی و فارسی و اردو و ترکی بر آنها پديد آورده اند.

نام ويليام چيتيک (William Chittick) در عرصه پژوهشهای دانشگاهی با نام شيخ اکبر همنشين است، و کمتر کسی همپای او در کاوش و موشکافی عالمانه آثار و آراء محيی الدين ابن العربی و شرح و ترجمه آن معانی غامض به زبان انگليسی کوشيده و بدين درجه توفيق يافته است. سهم او در کنار آنچه محققان بزرگی همچون آنـــری کوربن (Henri Corbin, 1903-1978)، توشيهيکو ايزوتســو (Toshihiko Izutsu, 1914-1993)، ســيـّـد جلال الدّين آشتيانی (1304 تا 1384 خورشيدی)، و سيد حسين نصـر، بر جا نهاده اند ماندگار است.

از جمله، کتاب راه صوفيانه معرفت (The Sufi Path of Knowledge) را در ترجمه و شرح فــقــراتی از فتوحات مکية، در سال 1989 منتشر ساخت؛ و کتاب تجليات الهی و کيهان شناسی ابن عربی (The Self-Disclosure of God: Ibn ‘Arabi's Cosmology) را در 1997؛ کتاب ديگری با عنوان جهانهای خيالی: ابن عربی و مسأله تکـــثــّـر اديان دارد، و نيــز نوشته های فراوان ديگــر که معرفیشان از مجال اين يادداشت بيـــرون است. چيتيک علاوه بر عرفان نظری، در حوزه شيعه پژوهی نيز به اقـتـفـای استادانش جدّيت ورزيده، و از جمله ترجمه دلنشينی از صحيفه سجاديه امام زين العابدين عليه السلام به انگليسی فراهم ساخته است با عنوان زبور مسلمانان (The Pslams of Islam).

کتاب کم حجم امــّا پـــربـاری که در اين يـــادداشـــت معــرّفــی می شود، با عنوان ابـن عــربی ميراثـبـر پيامـبــران (Ibn ‘Arabi: Heir to the Prophets)، پاره ای از لبّ لباب آموزه های ابن عربی را به روايت ويليام چيتيک در بر دارد.  اين رساله مبتديان مکتب شيخ اکبر را بهترين راهنماست، و آشنايان با امواج بلند اين دريای ذخـّـار و شناسندگان گردنه های دشوارگذار آن را نيـــز به کار می آيد. اين دفتر صد و پنجاه و اند صفحه ای نــُـه فصل دارد که دو تا دو تا به هم پيوسته اند و همگی در کنار هم چشم انداز روشنی به دست می دهند: دوفصل نخستين به توضيح معانی ولايت و خاتميت در انديشه ابن عربی می پردازد، و جايگاه شيخ اکبر را در سلسله اولياء محمدی و عاشــقــان حضرت ربوبی تبيين می کند؛ دو فصل بعد نسبت ميان پروردگار و آدمیان را از منظـر محبت و از مجــرای ذکـــر روشن می سازد؛ دو فصل پنجم و ششم سرشت معرفت و پيوند دانش ناسوت و ملکوت را با صيرورت آدمی باز می نمايد؛ مفهوم خيال که رکــن جهان نگــری ابن عربی است، و نسبت روان آدمی در حيات و ممات با عالم خيال در فصلهای هـفـت و هـشــت رمزگشايی می شود؛ آنگاه فصل آخـر، فصل نهم، از رحمت الهی و تجلی رحمانيت خداوند در آخرت شــمه ای باز می گويد.

کتاب ابن عربی ميراثبر پيامبران جزو نخستين عناوينی است که از سال 2005 بدين سو، در سلسله ای از کتابها با عنوان سازندگان جهان مسلمانی (Makers of the Muslim World) تحت اشراف مـسـتـشــرق پرآوازه خانم پاتريشيا کرونه (Patricia Crone)، به سرمايه انتشارات وان-وُرلد OneWorld (http://www.oneworld-publications.com) در انگلستان به چاپ رسيده است. هر مجلد اين سلسله بسيار سودمند از کتابهای کوتاه، آسانياب و اغلب خوشخوان، در کمتر از دويست صفحه به معرفی يکی از چهره های مهم و مؤثــر در فرهنگ مسلمانان و جهان اسلام می پردازد. قيمت هر عنوان با جلد ضخيم چهل دلار  و با جلد کاغذی نصف آن است. از ابتدای کار چهل و چند چهره را برای معرفی در نظر گرفته اند و تا کنون بيش از سی عنوان در اين سلسله منتشر شده است. نويسندگان هــر جلد را به دقت از ميان محققان دانشگاهی برگزيده اند، به طوری که هر کدام در حوزه کار خود متخصص است.

برخی از عنوانهای چاپ شده و نويسندگانشان در اين سلسله چنين است: اکبر شاه گورکانی (آندره وينک)؛ کريم خان زند (جان پــِــری)؛ جمال عبدالناصر قهرمان ملی اعراب (جول گوردون)؛ بشير آغا خواجه باشی حرمسرای عثمانی (جين هــَــتــَـوِی)؛ محمد عبده (مارک سجويک)؛ حسين احمد مدنی عالم نستوه دموکراسی طلب هم نسل اقبال لاهوری (بارابارا مــِـتکــَـلف)؛ عبدالغنی نابلسی و تلاش در هماهنگ ساخن اسلام و فلسفه روشنگری (سامر عکاش)؛ مـتـنــبّـی (مارگارت لارکين)؛ ابو نواس شاعر نابغه (فيليپ کندی)؛ امير خسرو دهلوی (سونيل شارما)؛ سعـدی شاعر زندگی و عشق و شفقت (هما کاتوزيان)؛ غزالی (اريک اورمزبی)؛ شيخ مفيد (تميمه بيهوم-ضوء)؛ فضل الله استرآبادی و حروفيان (شهزاد بشير)؛ مأمون خليفه عباسی (مايکل کوپرسـن)؛ عبدالملک بن مروان (چيس رابينسن)؛ اخوان الصفا: جريان آرمانگرا در حاشيه جزم انديشان (گادفرويد دو کالاتی)؛ و احمد بن حنبل (کريستوفر ملچرت).

حيف است که چهره های مؤثـری همچون ابن رشد، فارابی، ابن سينا و خواجه نصير طوسی از ميان اهل انديشه، و عضدالدوله ديلمی، محمود غــزنــوی، شــاه عباس، يا محمد مصدق، از ميان بزرگان عرصه سياست، و نيز بسياری ديگر را از قلم انداخته اند.

دو سه سال پيش به ناشــر توصيه کردم تا مجـلــّـدی را به معـــرّفی فـخــرالدّين رازی (درگذشته 606) در همين سلسله اختصاص دهند، ولی ويراستار مجموعه بر بسته بودن فهرست چهره ها اصــرار داشت، و البته شايد چنان مقاومتی در برابر پيشنهادهای تازه برای به نتيجه رساندن طرح به مصلحت نــزديکــتــر باشد.

ده دوازده سال پيش، انتشارات طرح نو که در آن دوره شکوفايی انتشارات و توليد فرهنگی در ايران با روشن بينی و حسن تشخيص ويژه اداره می شد، طرح مشابهی را آغاز کرده بود و سلسله ای را تحت عنوان بنيانگذاران فرهنگ امــروز منتشر می نمود. هنوز شيرينی خواندن و بازخواندن مجلد حافظ به قلم توانای بهـاء الدين خرمشاهی، و نيز کتابی نغــز و پــرمغـــز در معــرّفی شمس تبريزی به خامه محمد علی موحـّـد را عـزيز می دارم. کاش در اين دوران قحط فرهنگی، و عصر بر صدر نسشتن نظاميان و امنيتچيها و بـــرّه کشـان متـمــلــّـقـــان بی مايه، صاحب همتی کمـر ببندد و پا را فراتر نهــد و آن رشته فـــرونهاده را پی بگيرد يا طرحی نو درافکند: معــرّفی مثلاً صد و ده چهـره جهانی از دوره های مختلف و جريانهای گوناگون کار مفيدی خواهد بود. شناختن و شناساندن چهره های مؤثــر در هــر حوزه اجتماعی از کارسازترين شيوه های راه يابی فرهنگی و دانش اندوزی است.