پنج‌شنبه ۰۳ اسفند ۱۳۹۶ -
- 22 Feb 2018
06 جمادى الثانية 1439 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۸:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
در جستجوی اسلام اوليه (1)
در جستجوی اسلام اوليه (1)

 

 "مقولات مستشرقين: در جستجوی اسلام اوليه (1)"

در رويکــرد به مقوله  اسلام، مسلمانان ســـنـّــتـگـــرا (معنای مورد نظر از اين تعبيـر را که اعم از جريان سلــفی نــزد اهل سنـّـت و غـيـر از الــتــزام به آداب سـنتی مسلمانی است توضيح خواهم داد) از يک سو، و نيــز پــروردگان مکـتـب شـــرق شناسی مغرب زمين، يا  اســلام شـناسی به معنای مصطلح، از سوی ديگــر، به رغم همه تفاوتها و اختلافات معرفتی و روش شناسانه که ميانشان هست، در مبنا قــرار دادن يک فرض مهــم و کانونی با يکدگر همداستانند و همگــرايی بنيادين دارند. اين فصل اشتراک ميان مستـشـــرقان و سنتگـــرايان پيــرامون برداشتی مشـتــرک يا مشابــه از صيرورت تاريخ و معنای اصالت تاريخی شکل گرفته و قوام يافته است.

 

بنابــراين نگــرش  به تاريخ و بر طبق فرض مشترک سـنـتگـرايان و مستــشــرقان، در شناخت اسلام حقيقی يا اصيل و حقيقت يا اصل اسلام هر چه به دوران صدر اسلام نزديکتــر شويم تصويری واقع نمـاتـر، و برداشتی صائبتـر به دست خواهيم آورد. گويی با دور شدن از دوران تکـويـن دين و عصـر  صدر اسلام،  با پيدايش جريانهای گوناگون، گسترش آيين نو در ميان اقوام مختلف، پديدآيی فرقه ها، و بروز انواع بدعتها، اصالت نخستين اندک اندک رنگ باخته و خلوص اوّليه مشوب گرديده است.

 

اين فرض اساسی، معـقـول و پذيرفتنی می نمايد، و شگفت نيست که مسلمانان سـنـّـتگــرا، مستشرقـان و نيز مدرن انديشان اسلامی که با آراء مستشــرقانه مستقيماً يا بواسطه آشنايی به هم رسانده اند در نگـرش به اسلام، همگی گوهـــر ناب و پيغام راستين آن را به تصريح يا به طور ضمنی در تاريخ چند دهـه يا حداکثـر دو سه سده پس از هجرت جستجو می کنند.

 

البته اســـتفــاده ای که مسـتـشــرقــان، سنتگـرايان، و مدرن انديشان مسلمان از دانش صــدر اســلام می بـــرند و معنايی که در آن می جويند يکســان نيست بلکه اين گروهها در ارزشـگــذاری دانسـته ها اغلب متفاوت و گاه معکــوس يکديگر عمل می کنند.

اين هست که بخش بزرگی از تلاش  مستشرقان مصروف اين گشته است تا ريشه و پيشينه آموزه های اعتقادی و هنجارهای عملی اسلام را در زمينه های پيش-اسلامی ردگيـری کنند: مثلاً سابقه معتقدات و عبادات و معاملات را به آيينها و آداب اعراب جاهلی، يهوديان، مسيحيان، زرتشتيان، مانويان، بوداييان، و ديگران، گاه به اين و گاه به آن، گره بزنند: از دفـتـر کهنه و از عيار افتاده آورام گايگر (A. Geiger) با عنوان Was hat Mohammed aus dem Judentume aufgenommen?، چاپ 1833 ميلادی، گرفته تا کوشش آن کس که در سال 2007 با نام مستعار کريستوف لوکسانبورگ کتابی تحت عنوان قرائت سريانی-آرامی قرآن (Die Syro-Aramäische Lesart des Koran) منتشر نمود، و به شيوه ای سخت مناقشه آميز و آکنده از بی دقـّـتی بعضی تعابير قرآنی را بر حسب آنچه می گفت در متون مکتوب به زبان آرامی يافته معنا کرده است (َوقتی ديگر درباره آن کتاب و بحثهای پيرامون به آن يادداشتی خواهم نوشت). پيداست که مسلمانان به معنای عام، و از جمله سنتگرايان در آن ميان، و حتی پاره ای از مدرن انديشان، اينچنين اصــرار و تعمـّـد و تعصـّـبی را در مأخوذ و عاريتی انگاشتن بيشتر آنچه از اسلام و با اسلام می دانند، رنجاننده يا رماننده يافته اند، و اين شيوه را مـغـرضانه ارزيابی نموده اند.

ای بسا نکته بينيهای لغت شناسانه، کاوشهــای باستان شناسانه، يا کنکاشهای تاريخنگارانه در آثار مستشــرقان و ساير پژوهندگان يکصد و پنجاه-شصت سال اخيـر می توان يافت که شايسته مداقــّـه و مايه روشنگــری است. دايره پژوهش درباره فرهنگ و تاريخ مسلمانان را خصوصاً در امريکا بويژه پس از نشر و جدی گرفته شدن کتاب شرق شناسی زنده نام ادوارد سعيد نبايد محدود و منحصر به آثار مستشرقان پنداشت.  از ادّعاهای غرضرآلود يـا خطاهای کوچک و بزرگ مستشــرقان گذشته، اما دريغ است که يافته های ارزشـمـنـد يا دست کم تأمل برانگيـز ايشان و ساير پژوهندگان را سنتگــرايان و سايـر مسلمانان کمتـر جدّی می گيرند، يا در منظومه فکـريشان آگــانه و نقـــّـادانه راهشان می دهـند.

 

با اين همه، به رغم وجود اختلاف بر سر ردّ و قبول ريشه ها و داوری بر سر نيک و بد آنچه به نام اسلام و در قلمـرو اسلام وجود داشته است و همچنان وجود دارد، يکی از فرضهای مشترک نزد پيروان مشی شرق شناسانه و بسياری از دلبستگان به سنتگرايی همان اولويت قائل شدن برای رخدادهای صدر اوّل است.

 

برتـر شمــردن و مقدّم داشتن دوران صدر اسلام در چارچوب انديشه سلـفـی نــزد گروههای گوناگون اهل سنت، از حنابله سده سوّم گرفته تا وهـّـابيان معــاصر، آشـکـارتـر از آن است که نيــاز به تفصيل داشته باشــد، و تأکيد بر اصالت و اولويت دوران صدر اسلام درهمان وصف ســَــلفــيــت و دعوت به پيــروی انحصاری از سلف صالح هويداست. آنچنانکه اين طائــفه مؤکداً می گويند، دين اسلام آن است که نسل صحابه از پيامبر آموختند، و نسل تابعـان از صحابه، و از پس آنها نسل موسوم به تبع تابعان بر آن بودند: به تعبير امروزيتر، اسلام ناب همان است که مسلمانان نسل اوّل، نسل دوّم و نسل سوّم می شناختند و بدان تعلق می ورزيدند.

 

همه سلفيان سنتگرا هستند، اما دايره سنتگرائی به عالم اهل سنت يا سلــفـيان سـنـّی محدود و منحصـر نيست. برای نمونه، از ميان شيعيان اثنی عشری، اکثريت سنتگــرايان در عين آنکه با سلفيان سنی در عمده اصول و فروع تفاوت دارند، بــر سر اينکه اسلام اصيل همان است که در اخبار اوايل آمده است با رقيب همرايند. الاّ اينکه به در سلسله دوام نظر ديگر دارند، و برآنند که حقيقت اسلام پس از پيامبر به واسطه پربرکت امامان معصوم سلام الله عليهم اجمعين ابلاغ گشته، و در پی آنان به همت علماء بـــرّ صورت بندی شده است: حداکثر تا عصر "سه محمـّـد" بزرگ که مجامع روايی اصلی را تدوين کرده اند، يعنی شيوخ نامدار کلينی (درگذشته 329) و صدوق (درگذشته 381) و طوسی (درگذشته 460) که هر سه نام مبارک محمد را بر خود داشته اند.

 

نکته اينجاست که اينگونه سنتگرايی، نزد اهل سنت و شيعيان و ديگران، همواره مقـارن است با مفروض گرفتن عصر زرينی که در گذشته وقوع يافته و برای رسيدن به صورت ناب مکتب بايد آن را بازسازی و بازيابی نمود، و پاسخها را در آن بايد جست.

 

در اين يادداشت با جلب توجه به اين فرض کليدی و بسيار رايج، که آن را فرض عصر زرين می توان خواند، دو کتاب معرفی می شود. نويسنده هــر دو کتاب پيش زمينه اسلامی دارند، و بل خود را مسلمان می شناسند و بدرستی بديـن وصف شناخته می شوند؛ هر دو در شيوه اسلام شناسی مستشرقانه متـبـحــّـرند؛ ولی نگرش هر کدامشان به مقتضيات اين فرض مهم با ديگری متفاوت است. از اين جهت اين دو کتاب و اين دو نويسنده جماعت بسيار بزرگتری را در ميان مسلمانان، و نيز پژوهشگران مسلمان تحصيلکرده در اورپا و امريکا نمايندگی می کنند. مشخصات دو کتاب اين است:

 

1)      اسلام اصيل: مالک بن انس و مذهب فقهی مدينه (Original Islam: Mālik and the Madhhad of Medina)، نوشته ياسين دوتن (Yasin Dutton)، چاپ  انتشارات Taylor and Francis -Routledge، سلسله فرهنگ و تمدّن خاورميانه (Culture and Civilization in the Middle East)، سال 2007 (مجدّداً 2009)، سيزده + 219 صفحه، $110.00 (جلد ضخيم)، 39.95$ (جلد مقوايی): ISBN10: 0-415-33813-1

 

2)      نخستين مسلمانان: در حافظه و تاريخ (The First Muslims: History and Memory)، نوشته اسما افســرالدّين (ََAsma Afsaruddin)، چاپ مشترک انتشارات وان-ورلد و انتشارات دانشگاه آکسفورد (OneWorld Publications-Oxford University Press)، سال 2007 (مجدداً 2009)، 232 صفحه، $19.95 (جلد مقوايی): ISBN-13: 978-1851684977

 

ياسين دوتن که در زمره سنتگرايان مسلمان جای می گيرد، فرض عصر زرين را صريحاً در پيشگفتار خويش بر اسلام اصيل صورتبندی نموده، و اين فرض اساسی بر سرتاسر کتاب سايه افکن است. کتاب او نـمـونه ای از پايان نامه های دوره دکتــری است که در دانشگاههای اروپا، امريکـای شمالی، افريقای جنوبی، و اقيانوسيه در رشته اسلام شناسی فراهم می شــود، و سپس به صورت تک نگاشت انتشار می يابد. بويــژه در ساليان پسـين از اينگونه پايان نامه ها و تک نگاريها در مطالعه جنبه های گوناگون علم فـقـه شمار بسياری پديد آمده است. تک نگاشت دوتن حاوی ترجمه ای است همراه با توضيحات از رساله الانتصـار الـفـــقــــيــر الســّـــالــِک لــتــرجيح مذهب الامام الکبير مالک به قلم شمس الدّين محـمـّـد بن محمد الــرّاعی الـغــرنـاطـی (782 تا 853 هجری) متوطـّـن در قاهـــره، که در اساس مناقشــه ای است فــرقه ای بر ضدّ مذهب فقهی شافعی و دفاع از مذهب فقهی مالکی.

 

در کتاب اسلام اصيل: مالک بن انس و مذهب فقهی مدينه نويسنده بحث مسـتوفايی درباره مالک بن انس (زاده در حدود سال 93 و درگذشته 179 هجــری)، صاحب کتاب مهم موطأ و مؤسس يا مرجـع نخستين مذهب فقهی مالکی آورده، و در ضمن معــرّفی مشروح محمد الـــرّاعی، نويسنده رساله ای که اساس پژوهش وی بوده است، در باب رقابت مذاهب فقهی در مصــر عصر مماليک روشنگريهای تازه ای به دست داده است. دوتن علاوه بــر پيوند زدن موضوع  پژوهش خود به ساير تحقيقات درباره دوره آغــازين مذاهب فقه اسلامی در مدينه و عراق سده های دوّم و سوّم هجری، همچنين می کوشد مقتضيات پايبندی به فقه اصيل را – و اين از نظر او يعنی فقه مدنی و مذهب ابن مالک-  به مباحث جاری ميان مسلمانان "مدرن" و "بنيادگرا" در جهان معاصر مربوط سازد. پيام اصلی او که بر گرفته از تعاليم شيخ دکتـر عبدالقادر صوفی اسکاتلندی (زاده 1930 ميلادی در آير اسکاتلند؛ ساکن کيپ تاون در افريقای جنوبی؛ مؤسس جنبش جهانی مرابطون) است، از ورای پژوهش دانشگاهی او به گوش می رسد، و در لابلای سطور ترجمه و تحشيه اش بر رساله ششصد  ساله راعی اين معنا را می توان خواند که اصل فقه و فقه اصيل همان است که در مدينه سده دوّم هجری پايه گذاری شده است، در حلقه مالک بن انس و شـاگردان و شارحان پيرامونش.

 

خانم اسما افســرالدّين، دانشيار دانشگاه کاتوليک نوتـِـردِيــم (University of Notre Dame du Lac) در ايالت اينديانای امريکا، به صريح خود مدرن انديش و بدين صفت مباهی است، و به گواهی فعاليتهای علمی و اجتماعيش در عرضه نگرشی به دين اسلام می کوشد که با صلح و آزادی و بويژه شکوفايی زنان مسلمان در جهان نو سازگار باشد. بدين آرمان والا دل بسته، و اين کتاب خويش را هم پيشکش کرده است به "همه کسانی که از سر صداقت و شرافت با بدخواهی می ستيزند."

 

بدين ملاحظه افســرالدّين در کتاب نخستين مسلمانان، که حتماً به کار تدريس در دوره های آموزشی می خورد، خوانش تلطيف شده ای از تاريخ صدر اسلام به دست می دهــد. اين موضوع، هشت فصل از دوازده فصل کتاب را در بر گرفته است: در فصل اوّل از ظهور اسلام و زندگانی پيامبر سخن می رود؛ و در فصل دوّم بحث جانشينی ايشان مطرح می شود؛ سپس خلفای راشدون را در دو فصل سوّم و چهارم جا می دهد؛ در فصل پنجم نوبت به نسل صحابه می رسد، و در فصل بعدی سخن تابعان در ميانه می آيد؛ آنگاه در دو فصل هفتم و هشتم بعضی تحولات دوره تبع تابعان را بر می شمارد– يعنی نسل سوّم مسلمانان که در نيمه دوّم سده دوّم تا نيمه های سده سوّم می زيسته اند- از حکومتداری و جهاد گرفته تا تأسيس فقه و تکوين تصوف.

 

در دو فصل نهم و دهم، نويسنده به تحليلی تاريخی از صورتبندی مفهوم اسلاف صالح روی می آورد و به چگونگی ترسيم چهره آرمانی گذشته در شيوه روايتگری تاريخ می پردازد. قلب کتاب نيز همين دو فصل است که نويسنده در آن دست به نوانديشی بـرده و کوشيده است از مباحث نوينی بهره بجويد راجع به حافظه نزد آدميان: مباحثی که در دهه های اخير عرصه تاريخنگاری را دگرگون ساخته است. اين کوشش در همين حدّی که هست ستودنی و بسيار شايسته است و جا دارد محققان ديگـر به تکميل آن همت گمـارند. فصل دهم بيان ديدگاه مدرن انديش نويسنده است در پيوند با تشکيل حکومت اسلامی، سياست دينی، جهاد، فقه و قوانين اسلامی، و نيز مسأله حقوق زنان. فصل يازدهم مشتمل بر نتيجه گيری از کل کتاب است.

 

بازشناسی و امعان نظر در مفروض انگاشتن عصر زرين و پيامدهای مهم اين فرض بنيادين که زيـر ذرّه بين نهادن دوران صدر اسلام را شاه کليد رسيدن به تصويری واقع نمـا و داشـتن برداشتی صائب از اسلام ناب می شناساند  بسی بيشتر از اين که در اين مختصر گفته شد جای تفصيل و توضيح دارد. آراء شماری از مستشرقان گذشته و حال، و نيز برخی از سنتگرايان و مدرن انديشان مسلمان در اين باره ضمن يادداشتهای آينده مژده کتاب  درمعـــرّفی چندين کتاب ديگـــر مطرح خواهد شد.

 

حسين کمالی/منهتن

کالج بارنارد

 

ارسال به :