49  سال پيش، نهضت آزادي ايران بر پايه دو ركن فرهنگ ايران زمين، مليت و مذهب، از درون نهضت مقاومت ملي متولد شد تا براي اولين بار در تاريخ مبارزات روشنفكران ايراني در مسير دستيابي به آزادي و ايجاد حكومت ملي مدافع حقوق شهروندان، روشنفكران ديندار با انگيزه ديني و با ارايه گفتماني نوين از دين وارد عرصه مبارزات آزاديخواهي شوند. نام انتخاب شده براي اين حزب معرف هدف اصلي و بنيادي آن است: جنبشي براي آزادي.

از ديدگاه رهبران نهضت آزادي، اولين هدف بعثت انبيا، آزادي انسان از بند طاغوت و متوجه نمودن او به يگانه خالق هستي است. در اينصورت است كه ظرفيتهاي بالقوه آدميان بالفعل شده، راه براي پيشرفت و شكوفايي مادي و معنوي جامعه ايماني باز مي‌شود. در نبود آزادي و از آن بدتر در سركوب آزادي، نه تنها شكوفايي مادي و معنوي وجود نخواهد داشت كه حتي راه براي به قدرت رسيدن فرومايگان رياكاري كه ماسك تقوي به چهره زده‌اند و لباس ديانت به تن كرده‌اند، باز مي‌شود، مجيزگويي طاغوت نقل محافل رسمي شده و هرگونه انتقاد و نقدي با انگ براندازي ملكوك مي‌گردد و سزاي منتقد، داغ و درفش ضحاكي خواهد شد.

به همين دليل نهضت آزادي در راه دستيابي به آزادي، در مقابل هر طاغوتي ايستادگي كرده است، خواه بر سر اين طاغوت تاج باشد خواه عمامه. در راه اين هدف استراتژي نهضت آزادي بر پايه سه ركن پرهيز از خشونت، تغيير رفتار حقيقي قدرت به جاي تغيير ساختار حقوقي آن و پافشاري بر انتخابات آزاد، عادلانه و رقابتي.
الف- پرهيز از خشونت: لازمه حركت به سمت دموكراسي، ثبات سياسي است. در شرايط ثبات، نهادهاي مدني ايجاد شده و رشد مي‌نمايند و مردم نيز راغب به حضور در آنها مي‌باشند. درگيري‌هاي خشونت‌آميز، آشوب‌هاي كور و بي‌ثباتي سياسي براي اقدارگرايان دستاويزين خواهد شد تا به بهانه ايجاد امنيت دست به سركوب‌هاي خشونت‌بار و خونين زده و نهادهاي مدني را تعطيل نمايند. 

در اين شرايط هزينه هر عمل سياسي افزايش يافته و عموم مردم محافظه‌كاري را در پيش مي‌گيرند. به همين دليل نهضت آزادي مخالف هرگونه خشونت و يا حركت افراطي است و معتقد است كه حركات راديكال باعث تقويت اقتدارگرايان شده و نتيجه‌اي جز اعمال خشونت حاكمان را نخواهد داشت. حضور مردم و ابراز مخالفت آنها به طور آرام و منطقي و به دور از هرگونه خشونت باعث اعمال فشار بر حاكمان شده و چاره‌اي جز تن دادن به قواعد دموكراتيك را براي آنان باقي نخواهد گذاشت.

نكته ديگر اينكه از دل آشوبهاي كور و حركات هيجاني و احساسي هيچگاه دموكراسي بيرون نيامده است. نمونه بارز آن انقلاب اسلامي در كشورمان است كه در بحبوحه هيجانات و حركات راديكال، گروهي كه هيجاني‌تر و راديكال‌تر عمل نمود بر موج سوار شد و رهبران واقعي انقلاب را به كناري زد و آرام آرام آن انقلاب آزاديبخش را از مسير خود دور ساخت تا سرانجام آن را به جايگاه امروزي كشاند.

ب- تغيير رفتار حقيقي قدرت به جاي تغيير ساختار حقوقي آن: وجود حكومت‌هاي استبدادي،‌ حملات ويرانگر اعراب و مغولها به ايران و شرايط طبيعي و جغرافيايي ايران سبب شده است تا روحيه استبدادي و مستبدپروري جزء لاينفك خصوصيات و خلقيات ايرانيان شود. همين روحيه مستبدپروري باعث شده تا از هر حركت آزاديخواهانه‌اي، يك ديكتاتور سر برآورد و حتي با تغيير نام نظام حكومتي و فرم قانون اساسي و الغاي سلطنت، مشكل همچنان پابرجا باقي بماند. به همين دليل نهضت آزادي معتقد است كه به جاي سرنگوني مستبد بايد روح استبداد حاكم بر جامعه ايراني هدف قرار گيرد و با آن مبارزه شود. به عبارت ديگر تغيير فرم و ظاهر قانون حلال هيچ شكلي نخواهد بود و بايد رفتار حاكمان را تغيير داد.

ج- پافشاري بر انتخابات آزاد، عادلانه و رقابتي: از ديدگاه نهضت آزادي برگزاري انتخابات به صورت كاملاً آزادانه، عادلانه و رقابتي مهمتر از نتيجه آن است. در شرايطي كه آزادي برقرار باشد و امكانات به طور عادلانه در اختيار تمامي كانديداها قرار گيرد، فضاي رقابتي ايجاد شده، مواضع، برنامه‌ها و نحوه اجرا آنها با توجه به شرايط آشكار مي‌شود. اين فضا قدرت تشخيص توده مردم را افزايش داده و باعث مي‌شود تا مردم به جاي اشخاص برنامه را انتخاب نمايند ضمن آنكه اين فضا مردم را با حقوق خود بيشتر آشنا مي‌سازد. همچنين انتخابات آزاد راه را براي ورود نمايندگان واقعي مردم باز كرده و مانع از آن مي‌شود كه قدرت به دست اقليت بي‌اعتقاد به حقوق و آزادي‌هاي مردم بيفتد.
نهضت آزادي معتقد است كه انتخابات آزاد، بدون تحقق حقوق انسانی اوليه قابل اجرا نيست و برای اين كار بايد زندانيان سياسی، دانشجويان، روزنامه‌نگاران، فعالين كارگري و فعالين حوزه زنان آزاد شده و به فشارها خاتمه داده شود. بدون برقراري اين پيش‌شرط آزادي انتخابات فاقد هر معنايي خواهد بود.

نهضت آزادي در راستاي استراتژي‌هاي خود حركت آرام و گام به گام و ايجاد تغييرات تدريجي و عميق را مد نظر قرار داده است و كوشيده است تا با روشنگري و آگاهي‌بخشي به توده مردم (مبارزه فرهنگي)، فرهنگ استبدادي رسوخ يافته در جامه را از بين ببرد. در اين راستا خود پيشگام شده و ضمن تأكيد بر وفاق ملي، سعي در گسترش فرهنگ تساهل، تسامح و مدارا نموده، تكثر موجود در جامعه را به رسميت شناخته و از حق فعاليت تمامي گروه‌ها اعم از راست، چپ، سكولار و لائيك حمايت نموده است. نامه‌نگاري با دبيركل مؤتلفه اسلامي، حضور در كنگره‌هاي احزاب اصلاح‌طلب، ارسال پيام تبريك براي دبيركل جديد مؤتلفه، تلاش براي تشكيل جبهه دموكراسي‌خواهي و حقوق بشر با حضور احزاب همسو و مواردي از اين قبيل در همين راستا قابل ارزيابي است. نهضت آزادي معتقد است كه تمامي گروه‌ها با حفظ اصول و اعتقادات خود، مي‌توانند با يكديگر تعامل نموده و تنها راه گذر از بحران‌هاي موجود را نيز همين تعامل و گفتگو مابين احزاب و ايجاد وفاق مي‌داند.

از ديگر اقدامات نهضت آزادي، اعلام التزام به قانون اساسي ضمن اعتراض به برخي مواد آن و حركت در چارچوب قانون به منظور كاهش هزينه فعاليت‌هاي سياسي و گذار آرام به دموكراسي است.
يكي يگر از تاكتيكهاي نهضت آزادي استفاده از تمامي ظرفيت قانون اساسي است. در همين راستا نهضت آزادي طرح نظارت بين‌المللي بر انتخابات به منظور تضمين برگزاي آزاد، عادلانه و رقابتي انتخابات را مطرح نموده است. ايده‌اي كه در شرايط فعلي و با توجه به اقدامات حاكميت در نقض مكرر قوانين مصوبه خود، تخلفات آشكار انتخاباتي و بي‌اعتمادي اكثريت مردم به سيستم انتخاباتي ايران بهترين تاكتيك انتخاباتي و بهترين پيش شرط براي حضور در انتخابات توسط اصلاح‌طلبان مي‌تواند باشد.

در پايان بخشي از سخنراني پيش از دستور مرحوم مهندس بازرگان در سال 62 و چند ماه قبل از برگزاري انتخابات دومين دوره مجلس آورده مي‌شود كه بيانگر ديدگاه‌هاي كلان رهبران و بنيانگذاران نهضت آزادي ايران است:
«...راجع به انتخابات مجلس آينده مي‌خواهم صحبت كنم. نهضت آزادي اولين گروهي خواهد بود كه به مقابله با استبداد و رجعت طاغوت خواهد پرداخت. اما آرمان مشترك يعني مثلث آزادي ملت، استقلال مملكت و استقرار جمهوري اسلامي با دو اصل مقدس ديگر يعني حاكميت ملي و اجراي قانون اساسي مخمسي [پنج ضلعي] را تشكيل مي‌دهند كه پنج ضلع آن وابستگي ملازم متقابل با هم داشته، حيات و قوامشان در گرو انتخابات آزاد مي‌باشد. 

اگر ما مجلس آزاد و مستقلي نداشته باشيم كه متعلق و منبعث از تمام ملت باشد، دير يا زود جمهوري اسلامي مانند سلف خود مشروطيت سلطنتي با حفظ صورت و عنوان تبديل به نوعي استبداد و نظام طاغوتي متكي به استيلاي خارجي خواهد شد. هميشه و در همه جاي دنيا استبداد از روزي شروع شده است كه يك شاه، يك خاندان، يك طبقه و حتي يك مكتب خواسته است ولو با حسن نيت و قصد خدمت، خود را يگانه مالك، يگانه مسئول و يگانه مأمور بر سايرين تصور و برجامعه تحميل نموده، وقعي به رضايت و رأي مردم ننهد. در حاليكه مجلس‌هاي شوراي واقعي با آزاديهاي اجتماعي، آخرين و بلكه يگانه سنگرهاي استقلال كشورها و ضامن بقا و سعادت ملتها هستند. شما نمايندگان محترم و كساني كه زمام امور فعلاً در اختيارشان هست، دو راه در پيش داريد:

1- اجراي انتخابات در شرايط و جو حاضر

2- انجام انتخابات واقعاً آزاد و ملي بر طبق قانون اساسي

بديهي است كه در شرايط حاكم و محيطي كه روزنامه‌ها و رسانه‌هاي گروهي، راهپيمايي‌ها و اجتماعات، محاكم و منابر و نهادها و جمعه‌ها حالت انحصاري يك طرفه داشته، مخالفين و معترضين و غير موافقين محروم از روزنامه و اجتماعات و سخنرانيهاي عمومي باشند و در صورت نامزد انتخابات شدن نگران از حملات و خطرات شديد خصوصاً در شهرستانها باشند، با چنين احوال و اشكالات، چنين انتخاباتي را هيچ آدم منطقي منصف، انتخابات آزاد نخواهد گفت. عكس‌العمل طبيعي و معني‌دار مردم اگر به حال خود گزارده شوند تعلل و تقليل مشاركت است. 

بنابراين از پشت اين تريبون اعلام مي‌نمايم كه انتخابات خارج از آزادي و نظارت ملي و مجلس حاصل از آن فاقد كمترين اثر براي اهداف فوق و عاري از اعتبار و ارزش از نظر شرعي و قانوني و حقوقي بوده، هر اكثريتي كه آورده شود و هر ادعايي كه از استقبال و تأييد مردم بنمايند، مردود و باطل است. انتخابات واقعاً آزاد اين است كه اسماً و رسماً به دور از تبعيض و تظاهر و از هم اكنون كه چند ماه به زمان انتخابات مانده است اعلام و اجراي آزادي گرديده، اجراي نطق و نوشتن و گرد آمدن آنطور كه قانون اساسي و قانون مطبوعات مقرر داشته است، به موافق و مخالف داده شود. 

همه افراد ملت در اظهار عقيده و انتقاد و اعتراض و در انتخاب نمايندگان خود آزاد باشند...»

افسوس كه انقلابيون دو آتشه ديروز و اصلاح‌طلبان امروز به جاي شنيدن اين سخنان و تأمل درباره آنها شعار مرگ بر بازرگان دادند و امروز آنچه را كه خود كاشته‌اند، درو مي‌نمايند و انحرافات اوليه‌اي كه خود مسبب آن بودند، اكنون دامنگيرشان شده 

منبع: میزان خبر