جمعه ۱۵ آذر ۱۳۹۸ -
- 06 Dec 2019
07 ربيع الثاني 1441 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۴:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
هلال ماه شوال؛ پیوند فقه و نجوم و سیاست
جرس: طبق سنت هر ساله در آستانه ماه شوال ده ها تیم رویت هلال در جای جای ایران به آسمان خیره می شوند و به دنبال اثری از ماه می گردند. گروهی با چشم مسلح و گروهی با چشم غیر مسلح،گروهی در کویر و گروهی در دل کوه . اما این چشم ها معمولا مشاهدات واحدی ندارند و برای تعیین روز پایانی رمضان به اختلاف می خورند. گرچه صورت مساله، یعنی رویت هلال در شب آغاز ماه قمری پدیده ای دشوار و پیچیده به نظر نمی رسد اما تفاوت برداشت فقها در شیوه های رصد هلال به همراه برخی مصلحت های سیاسی باعث شده تا این مساله به ظاهر ساده به یک موضوع پیچیده و سردرگم کننده تبدیل شود. برخی از حکومت های اسلامی- عربی برای حل همیشگی موضوع در دهه های اخیر شیوه هایی را به خدمت گرفته اند که ناشی از مصلحت های سیاسی است اما از بروز چند دستگی در تعیین روز اول ماه شوال جلوگیری می کند.  

 

در این میان ایران یک پدیده منحصر به فرد است. استقرار یک حکومت مدعی شریعت شیعه در سرزمینی که بیشترین جمعیت شیعی جهان اسلام را دارد وضعیت ویژه ای بر این کشور حاکم کرده است.در درجه نخست اختلاف نظر فقهای شیعه با یکدیگر،سپس اختلاف فقهای شیعه و سنی و سرانجام مصلحت های سیاسی حکومت ایران برای قدرت نمایی در مقابل عربستان سعودی به عنوان قطب جهان اهل سنت اسباب تشتت همیشگی در تعیین روز اول شوال را فراهم کرده و برگزاری ده ها همایش و نگارش کتب متعدد فقهی و نجومی نیز در یافتن راه حلی قطعی برای تعیین روز اول شوال بی اثر بوده است. آن چه حساسیت عمومی نسبت به مساله تعیین روز اول شوال را موجب شده، حکم اسلامی مربوط به حرام بودن روزه در اول شوال است و از همین روست که مسلمانان روزه دار نسبت به تعیین روز عید فطر توجهی ویژه دارند. هر چند که در ایران مساله فقط منحصر به جنبه های دینی ماجرا نیست.
 
شیوه های بحث برانگیز
 
اختلاف های فقهی در رویت هلال ماه شوال را می توان در شش محور خلاصه کرد. تعیین ماه از روی عدد،اتکا به حکم حاکم، رویت هلال هنگام غروب آفتاب، پیش از زوال و پس از زوال، اتحاد آفاق، رویت با ابزار و محاسبات اهل نجوم و اهل فکر همگی شیوه هایی است که فقها در اعصار مختلف برای تعیین روز اول ماه قمری پیشنهاد کرده اند. در هر عصری یکی از این محورها محل بحث بوده و رساله های مختلفی درباره آن نوشته شده است.
 
قائلان به نظریه تعیین ماه از روی عدد معتقد بودند که ماه رمضان همواره سی روزه است و هیچ وقت ناقص نیست. در نظر کسانی چون شیخ مفید و سید مرتضی ماه رمضان طبق تقویم قمری آغاز می‌شد و نیازی به رویت ماه نبود. پس از این تاریخ در دوره‌ صفویه، مسأله حکم حاکم در رویت هلال مطرح شد و برخی فقها گفتند همانطورکه حکم حاکم در همه حوزه ها نافذ است حکم او در تعیین روز عید فطر نیز باید از سوی مردم و فقها مورد پذیرش قرار گیرد.مسأله رویت هلال هنگام غروب آفتاب از مباحث دیگری بود که در این برهه مطرح شد. از آنجا که گاهی پیش از غروب آفتاب و گاهی پیش از ظهر و یا بعدازظهر، مثلاً ساعت 11 صبح یا ساعت 3 بعدازظهر به سبب ارتفاع زیاد، ماه کنار افق نیامده و راحت‌تر دیده می‌شود، بحث رویت هلال پیش از زوال و پس از زوال به عنوان یک بحث فقهی پیچیده مورد بررسی قرار گرفت. پیچیده از این جهت که پیرامون آن ابهام هایی وجود داشته و فقها به جمع بندی نرسیده اند که روز رویت هلال، اول ماه است؟ فردایش اول ماه است؟ یا این که اساسا این نوع از رویت معتبر است یا خیر؟
 
اما یکی از نظرات جنجالی درباره تعیین روز اول ماه قمری حدود چهل سال پیش توسط "آیت الله خویی" ابراز شد و او برخلاف نظر مشهور فقها، نظریه اتحاد آفاق را مطرح کرد و گفت که اگر در گوشه‌ای از کره زمین ماه دیده شد به شرط مشترک بودن در بخشی از شب، برای بقیه مناطق هم حجت است. برای نمونه طبق نظر او با این که بین ایران و چین پنج ساعت اختلاف افق است و ماه در روز آخر رمضان در غرب چین دیده نمی شود اما اگر پنج ساعت بعد،هنگام غروب آفتاب ایران، ماه در ایران دیده ‌شود، چون ایران و چین در شب مشترک اند، همین‌که اول ماه در ایران ثابت شد، در چین هم ثابت می‌شود. این نظریه از جانب فقهایی مانند "آیت الله خمینی"، "آیت‌الله گلپایگانی"، "آیت‌الله سیستانی" و "آیت‌الله زنجانی مورد پذیرش قرار نگرفته است و این فقها معتقدند اگر ماه در یک نقطه‌ای دیده شد، در صورتی بر سایر مناطق حجت است که اگر مانعی مانند ابر و آلودگی هوا نبود، ماه در آن مناطق هم دیده ‌شود. یعنی امکانیت رویت برای این گروه از فقها ملاک است و صرف مشترک بودن در شب دلیل کافی برای تعیین هم زمان روز اول ماه قمری به حساب نمی آید.
 
رویت هلال با ابزاری مانند تلسکوپ و دوربین نیز شیوه دیگری است که در سال‌های اخیر مورد توجه فقها قرار گرفته و بحث و جدل های فراوانی را نیز برانگیخته است. مساله اصلی این است که آیا رویت هلال با چشم مسلح مانند رویت هلال با چشم عادی معتبر است یا معتبر نیست؟ اغلب فقها بر این نظرند که هلال ماه باید با چشم عادی رویت شود نه با تلسکوپ و دوربین اما عده‌ای از فقهای معاصر مانند "آیت‌الله بهجت"‌ و "آیت‌الله فاضل‌ لنکرانی" قائل به این هستند که رویت با ابزار مانند رویت بدون ابزار است . حکومت ایران نیز چند سالی است که شیوه استفاده از چشم مسلح را برای رویت هلال ماه شوال به کار می برد و هر ساله ده ها تیم استهلال به مناطق مختلف کشور فرستاده می شوند تا هلال شوال را رویت کنند اما جالب این جاست که اغلب مواقع این تیم های تخصصی هم به نتیجه واحدی نمی رسند.
 
راه حل مصلحتی
 
برخی کشورهای اسلامی برای حل مشکل تعیین روز عید فطر نگاه خود را به عربستان سعودی دوخته اند و تابع نظر حاکمان این کشور هستند. وظیفه تعیین روز نخست ماه قمری را در عربستان شورای عالی قضایی سعودی به عهده دارد که مهم‌ترین مرجع اسلامی و تصمیم گیری این کشور نیز به حساب می آید. کشورهایی مانند بحرين، قطر، امارات، کویت، ليبی، لبنان و مصر در زمره کشورهایی قرار دارند که در موضوع تعیین عید فطر از عربستان پیروی می کنند. با این حال برای ایجاد همسانی بیشتر میان کشورهای اسلامی نشست های فراوانی نیز طی دهه های اخیر برگزار شده است که کنگره «مؤتمر العلماء المسلمین» در سال 1969 میلادی در مالزی، کنگره «مؤتمر تحدید اوائل الشهور القمریة» درسال 1398 قمری در اسلامبول و کنگره‌ وزارت اوقات و شوون دینی کویت در سال‌های 1406 و 1407 قمری از این جمله اند.در جریان برگزاری کنفرانس سران کشورهای اسلامی در تهران نیز عربستان از ایران دعوت کرد تا در جلسه تقویم اسلامی که سال 1419 در جده برقرار می‌شد، شرکت کند. هدف عربستان این بود که همه کشورهای اسلامی شهر مکه را مرجع بداند و اگر در آنجا هلال رؤیت شد، همان ملاک حلول ماه در همه کشورهای اسلامی باشد؛ ولی این طرح به نتیجه‌ای نرسید.
 
در داخل ایران نیز تاکنون دو گردهمایی تخصصی رؤیت هلال با شرکت متخصصان داخلی و خارجی به اهتمام مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام یکی در سال 1381 و یکی در 1383 برگزار شده و این دو همایش نیز هدف خود را بررسی علمی و فقهی راه‌های ثبوت حلول ماه‌های قمری، تدوین تقویم هجری هماهنگ برای همه کشورهای اسلامی و راهکارهای علمای کاهش اختلاف میان آراء فقیهان و منجمان در رؤیت هلال قرار داده بودند.با این حال گردهمایی های درون ایران نیز نتیجه مطلوب برگزار کنندگان آن را به همراه نداشت و داستان اختلاف کشورهای اسلامی بر سر تعیین روز عید فطر همچنان پابرجاست. به عقیده ناظران علاوه بر مشکلات مربوط به اختلاف فتاوی فقیهان،برخی کشورها، مصالح سیاسی خود را بر معیارهای علمی و شرعی ثبوت هلال مقدّم شمرده و در عمل این ملاحظات سیاسی است که گاه به تعیین روز اول شوال می انجامد.
 
عید مشروعیت زدا
 
هیچ یک از کشورهای اسلامی اما به اندازه ایران در تعیین روز عید فطر با دشواری مواجه نیستند. گرچه حتی از نظر هواداران حکومت، اختلاف فقها در تعیین روز عید فطر یک مساله طبیعی است اما مشکل زمانی بروز می کند که برخی مراجع روزی متفاوت از روز اعلام شده توسط حکومت را اول شوال اعلام می کنند. با توجه به ساخت سیاسی ایران، اعلام عید متفاوت از حکومت توسط برخی مراجع معنایی فرافقهی پیدا می کند و به منزله عدم تبعیت یا به رسمیت نشناختن آقای خامنه ای رهبر جمهوری اسلامی است. حتی اگر مراجعی که روزی متفاوت از حکومت را به عنوان عید فطر اعلام می کنند نیز رویکردی انتقادی نسبت به حکومت نداشته باشند باز با سیلی از اتهام ها روبروی می شوند. نمونه روشن از این برخورد حکومت با مراجع در سال 1384 اتفاق افتاد و در این سال پس از آن که برخی علما نظیر آیت الله بهجت و "آیت الله فاضل لنکرانی" روزی متفاوت از اعلام رسمی حکومت را اول شوال خواندند و در آن روز نماز عید فطر برگزار کردند گروهی از لباس شخصی ها با شعار مرگ بر ضد ولايت فقيه هنگام بازگشت نمازگزاران آن ها را مورد تعرض قرار دادند.
 
"حسین شریعتمداری" مدیر مسوول روزنامه کیهان نیز در یادداشتی مراجع تقلید مخالف با نظر آقای خامنه ای درباره روز عید فطر را مورد سرزنش قرار داد و خطاب به آنها نوشت "از نظر شرعی و آموزه هاي ديني، اعلام روز عيد و يا اول ماه از شئونات حاكم است." گرچه وی پس از مواجه شدن با موج اعتراض مراجع ناگزیر از عذرخواهی شد اما نگرانی های حکومت و هوادارانش از نظر متفاوت برخی مراجع درباره تعیین روز عید فطر به قوت خود باقی مانده است. بیشترین تعبیر سیاسی از روز عید فطر اما مربوط به سال گذشته بود که اغلب مراجع تقلید حتی برخی مراجع تقلید حامی حکومت نظری متفاوت با آقای خامنه ای در این باره ابراز داشتند.با توجه به جایگاه پایین تر آقای خامنه ای در زمینه های فقهی، هواداران او رای مخالف برخی مراجع سرشناس درباره روز عید فطر را به منزله افت جایگاه رهبر جمهوری اسلامی تعبیر می کنند. از نظر آنان تبعیت نکردن برخی مراجع از آقای خامنه ای در تعیین روز اول شوال اثبات کننده پایگاه ضعیف او میان مراجع تقلید است و به زیر سوال رفتن مشروعیت او در رهبری جمهوری اسلامی منجر می شود.
 
هواداران حکومت از همین رو طی سالهای اخیر به دنبال جا انداختن نظریه معیار بودن حکم حاکم در تعیین روز عید فطر هستند تا از این طریق مانع از وضوح بحران مشروعیت رهبر جمهوری اسلامی شوند با این حال روند وقایع در جهتی کاملا خلاف خواست و انتظار آنان رقم خورده است.

 .

 

ارسال به :