سال 1390 رویدادهای بسیاری در حوزه نشر رخ داد. از جمع‌آوری آثار برخی نویسنده‌ها در نمایشگاه کتاب تهران گرفته تا تعلیق نشر‌های چشمه و ثالث، ممیزی بیشتر کتاب های ادبی به ویژه خسرو و شیرین پس ازگذشت  ۹ قرن و انتظار بسیاری از آثار نویسندگان معاصر برای انتشار آثارشان
در طول چهار سال گذشته به ویژه سال 1390 . دولت احمدی نژاد به‌ جای افزایش تعداد کتابخانه‌ها در سراسر کشور بیشتر به افزایش کتاب فروشی‌های دولتی و تقویت توان مراکز نشر دولتی روی آورد به طوری که عرصه نشر برای کتابفروشی‌های بخش خصوصی سخت‌تر شد.
از سوی دیگر با توجه به دیدگاه ایدئولوژیکی حکومت ایران به موضوع فرهنگ، بیشتر آثار منتشر شده از سوی کتاب فروشی‌های دولتی، رنگ و بوی مذهبی دارند.

افزون بر این، عرصه  ادبیات در سال گذشته چندین بار غم از دست دادن بسیاری از اهالی قلم را تجربه کرد. غلام‌رضا بروسان و الهام اسلامی، زوج شاعر در حادثه‌ رانندگی جان خود را از دست دادند.

میرصالح حسینی شاعر ،عبدالحمید روح‌بخشان، فریدون فریاد و ابراهیم یونسی از مترجمان بزرگ درگذشته در سال ۹۰ بودند.

اما در روزهای پایانی سال گذشته، سیمین دانشور، نخستین بانوی نویسنده حرفه ای ایران و آفریننده شاهکار سووشون هم به یار سفرکرده اش جلال آل قلم پیوست.

بدنه اصلی و جدی ادبیات در چهار سال اخیر به خاطر عواملی مانند ساختار حذف و سانسور، مهاجرت و انزوای نویسندگان و اهالی قلم به حاشیه کشیده شد.

باز هم مميزي

روند مميزي كتاب در زمان ریاست محمد حسینی بر مصدر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي با وارد کردن اهرم فشار و اعمال سیاست های انقباضی در صدور مجوز پیش از دوره صفار هرندی خودنمایی کرد.

این سخت‌گیری‌ها تا آن اندازه پیش رفتند که بسیاری از نویسندگان خانه‌نشین شده و از شرایط کنونی خون گریه می کنند.

روند ممیزی در جمهوری اسلامی آن زمان بیشتر شد که آقای خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران در سخنانی گفت: "گاهی در بازار کتاب کارهایی به ظاهر فرهنگی ولی با مقاصد سیاسی و انحرافی دیده می‌شود که باید به این موضوع توجه جدی‌تر شود."

بار دیگر نیز رهبر جمهوری اسلامی ضمن ابراز نگرانی جدی از آموزش علوم انسانی در دانشگاه‌های ایران، از دولت، مجلس و سایر مسئولان خواست به موضوع آموزش علوم انسانی در دانشگاه‌ها رسیدگی کنند موضوعی که به ادعای او مروج شکاکیت در مبانی دینی و اعتقادی است.

اما محمد حسینی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران در تایید اظهارات آقای خامنه ای در یک گفت‌و‌گوی تلویزیونی گفته بود: "ما در مورد کتاب خوب، ممیزی نداریم اما باید مراقب باشیم که همه چیز منتشر نشود. بعضی کتاب‌ها برای جامعه ضرر دارند یا کتاب‌های سیاسی در چهره زیبای فرهنگ و بعضی دنبال اهداف دیگری هستند و با بحث نظام مشکل دارند."

اما در روزهای پایانی سال گذشته نام”زوال کلنل” بیش از هر کتاب دیگری بر سر زبان ها افتاد، رمانی که محمود دولت آبادی از سوی نشر چشمه در سال 1387 به اداره کتاب وزارت ارشاد سپرد.

در همان زمان، بهمن نیرومند این کتاب را در زوریخ به زبان آلمانی برگرداند اما در ایران، گرفتار ۶۱ مورد اصلاحات شد.

پافشاری و پیگیری های دولت آبادی برای دریافت مجوز انتشار این کتاب هم چنان بی پاسخ مانده است.

اما در سال گذشته دایره‌ دیدگاه های شخصی بازبین های وزارت ارشاد از نوشته‌های ادبی هم فراتر رفته و حتی به ادبیات کلاسیک هم کشیده شد.

برای نمونه منظومه "خسرو و شیرین" اثر نظامی گنجوی، پس از ۹۰۰ سال در وزارت ارشاد با سانسور روبرو شد.

نشر پیدایش تصمیم داشت این شاهکار ادبی را برای  هشتمین بار و این‌بار در قطع تازه‌ای وارد بازار کتاب کند که ناگهان با ذره بین بازبین های وزارت ارشاد روبه‌رو شد.

حذف مصرع "چو مست از جام می‌ نگذاشت باقی" واژه‌هایی مانند "به آغوش کشیدن" از خواسته‌های بازبین های وزارت ارشاد بود.

نمايشگاه كمرشكن کتاب

سال گذشته، بیست و چهارمین نمایشگاه کتاب تهران، بزرگ‌ترین اتفاق فرهنگی کشور مثل سال های گذشته، پرحاشیه برگزار شد.

سیاست یک بام و دو هوای مسئولان وزارت ارشاد در مورد نمايشگاه كتاب، هر سال دردسرهای خود را دارد.

از یک سو نمايشگاه كتاب بازاري برای بازگشت سرمایه ناشران و از دیگر سو  ويتريني براي نمایش كتابهايشان به صورت مستقيم و بدون واسطه است.

اما خبر جمع‌آوری شمار انبوهی از کتاب های نشر چشمه از جمله همه‌ کتاب‌های علی‌اشرف درویشیان، شمایل تاریک کاخ‌ها نوشته‌ حسین سناپور، نگران نباش نوشته‌ مهسا محب‌علی و بطالت نوشته‌ احسان نوروزی نمایشگاه کتاب سال گذشته تهران را به یکی از خبرسازترین نمایشگاه بدل کرد.

افزون بر این کتاب های خانواده‌ نیک‌اختر نوشته‌ ایرج پزشک‌زاد از غرفه‌ نشر آبی، از چاله به چاه نوشته‌ بهمن فرزانه از غرفه‌ نشر ثالث، چند مجموعه شعر ، از جمله مجموعه‌ پرنده کوچولو نه پرنده بود نه کوچول» سروده‌ مهدی موسوی و چگونه زارفه را توی یخچال بگذاریم سروده‌ محمد حسینی‌مقدم از غرفه‌ نشر سخن‌گستر جمع‌آوری شدند.

یکی دیگر از خبرهای پرحاشیه مربوط به نمایشگاه کتاب تهران بدهی چند میلیاردی برگزارکنندگان نمایشگاه به ناشران خارجی است.

ناشران خارجی شرکت‌کننده در بيست‌وچهارمين نمايشگاه بين‌المللی تهران، شش‌ونيم ميليون يورو (با حساب هزار و ۵۰۰ تومان قيمت يورو دولتی) معادل ۹ ميليارد و ۷۵۰ ميليون تومان از برگزارکنندگان اين نمايشگاه طلب دارند.

ناشران خارجی شرکت‌کننده در نمايشگاه کتاب تهران به شرط تسويه شدن اين بدهی در نمايشگاه امسال حاضر خواهند شد.

اين در حالی است که برگزارکنندگان بيست‌وچهارمين نمايشگاه بين‌المللی کتاب تهران، بدهی خود را پس از پايان نمايشگاه به طلب‌کاران پرداخت نکردند و بالا رفتن قيمت دلار و يورو نسبت به نيمه نخست سال، مشکل را جدی‌تر کرد.

خريد های  فله ای وزارت ارشاد

پس از حذف یارانه کاغذ، هر سال بودجه ویژه ای در اختیار معاونت فرهنگی وزارت ارشاد قرار می گیرد تا با خریدن کتاب از برخی ناشران، توان مالی آنها را بالا ببرد.

در سال های اخیر، بسیاری از نویسندگان و ناشران مستقل به خاطر خرید های گزینشی کتاب از سوی وزارت ارشاد بسیار گله مندند.

حرکت خرید گزینشی وزارت ارشاد زمانی شتاب گرفت که محمدحسینی، وزیر ارشاد و فرهنگ اسلامی، "اصلاحیه خوردن" کتاب های پیشنهادی ناشران را "نقطه ضعف" آنان دانست و اعلام کرد این موارد به عنوان "امتیاز منفی در کارنامه ناشران ثبت شده" و بر "رده بندی ناشران" تاثیر گذار خواهد بود.

بر پایه این فهرست، اعضای هیات خرید کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خرید نزدیک به هشت هزار نسخه از کتاب‌های منتشر شده در حوزه‌های انقلاب اسلامی و دفاع‌مقدس از 11 ناشر دولتی و خصوصی برگزیدند.
در شرایطی که سال ها مردم در حسرت خواندن کتابی دلخواه در کتابخانه‌های عمومی هستند وزارت ارشاد کتاب خانه های عمومی شهرها را از کتاب‌های مورد نظر خود لبریز می کند اما در چند سال اخیر از ناشران کهنه کاری  چون چشمه هیچ کتابی خریداری نکرده است.

حذف يارانه ها از تاروپود نشر
هنوز از وزارت صفار‎هرندي يك‎سال نگذشته بود که محسن پرويز، معاون فرهنگي وی خبر حذف يارانه ها را اعلام كرد. در پی اعلام اين خبر، موج اعتراض جامعه ناشران و نویسندگان حتی به آيت الله مكارم‎شيرازي هم رسید.
ايشان در صحبت هايي با اشاره به اقدام وزارت ارشاد و تقبيح آن گفتند: " پرداخت يارانه كاغذ همانند يارانه نان ضروري است و خبر حذف آن در دولت كنوني، شوك سنگيني بر حوزويان، مراكز ديني، فرهنگي و مطبوعات وارد كرده است."
در این میان، بسياري اقدام وزارت ارشاد را به ‎مانند تعطيلي غیر رسمی حوزه نشر از سوی مسئولان وزارت ارشاد تعبير كردند.
اما مسئولان وزارت ارشاد در توجيه اين كار ناشران را بزرگترين طرفدار حذف يارانه كاغذ دانست و اعلام کردند آن‎ها سالها است كه از رانت خواري در توزيع يارانه كاغذ شكايت دارند و حذف آن را زمينه ساز فراهم شدن شرايط مساوي براي رقابت مي دانند.
برداشتن یارانه  کاغذ، یارانه تنیده شده در تار و پود صنعت نشر ایران باعث افزایش قیمت کاغذ به بندی 30 هزار تومان و در پی آن افزایش قیمت پشت جلد کتاب شد.
کارشناسان بر این باورند که نرخ کاغذ به عنوان بخش اصلی هزینه تمام شده کتاب به طور مستقیم با دلار و افزایش قیمت دلار به صورت مستقیم بر قیمت کتاب تأثیر گذار است.
اما در شرایطی که توان مالی مردم به دلیل سخت شدن شرایط زندگی پایین آمده و از سوی دیگر قیمت کتاب افزایش یافته دیگر مردم توانایی خرید کتاب را ندارند.
در پی افزایش نرخ ارزهای خارجی و سکه و کاهش ارزش ریال در سال 1390 قیمت کاغذ تا  ۴۰ درصد بالا رفت.
البته از زمان حذف یارانه کاغذ برای ناشران قیمت تمام شده کتاب نیز افزایش پیدا کرد.
هم اکنون قیمت ‌بسیاری از کتاب های دانشگاهی و مرجع قیمت افزایش پیدا کرده و ادامه این روند موجب بی‌میلی علاقه مندان به کتاب خوانی شده است.
این در حالی است که وزارت ارشاد، زمانی بن خرید را به صورت مقطعی میان مخاطبان توزیع کرد و پس از آن، وعده های تامین کمک هزینه خرید کتاب هرگز عملی نشد.
انتشاراتی که در محاق تعلیق افتادند
در ماه‌های پایانی سال گذشته بنا به دلایلی که هم‌چنان روشن نشده، مجوز چند ناشر بزرگ ادبی و قابل اعتنا از جمله  نشر چشمه به حالت تعلیق درآمد.
اما وقتی قرار بود با پی‌گيری و رايزنی اتحاديه ناشران و کتاب فروشان تهران با مسئولان اداره کتاب و معاونت فرهنگی وزارت ارشاد فعاليت نشر چشمه و چند ناشر دیگر از حالت تعليق خارج شود مشکل انتشارات ثالث نيز به مشکل ناشران بلاتکليف يا معلقی چون نشر چشمه افزوده شد.
ناشرهای بزرگی که زمانی کارهای ماندگاری به بازار کتاب ارائه می دادند امروز دیگر کتابی منتشر نمی‌کنند.
در چهار سال اخیر وزارت ارشاد ناشران زیادی را پروش داد.این ناشران پرورشی که اکنون به غول تبدیل شده اندهم سو با رویکردها و جهت‌گیری‌های ارشاد حرکت می کنند.
از این رو ، نسبت ناشران بزرگ ما به ناشران كوچك صدوهشتاد درجه با ديگر كشورها متفاوت است. چرا که تعداد ناشران بزرگ در كشورهاي اروپايي و آمريكايي برعکس ایران بسيار بيشتر از ناشران كوچك است.