تونی کارون*
۱۶ آوریل ۲۰۱۲

" ساعت در حال تیک تیک است." این عبارتی است که دولت اوباما هنگامی که در رابطه با دیپلماسی با ایران صحبت می کنند، غالبا به ان اشاره می کند. در این راستا می توان مذاکرات روز شنبه در استانبول را به فشاردادن دکمه زنگ ساعت تشبیه نمود. زنگ ساعت حسابرسی نیز هنوز به صدا در نیامده است و شاید صدای ان برای مدتی شنیده نشود. ایران و کشور های غربی در روز شنبه توافق کردند که دور بعدی مذاکرات، در بین کلیه مکان های مطرح شده، طبق خواسته ایران در بغداد و در روز ۲۳ می برگزار شود. این بدان معنا است که به اصطلاح " دریچه دیپلماسی " ( یکی دیگر از عبارات مورد علاقه مقامات دولت) حد اقل تا پنج هفته دیگر گشوده خواهد ماند.

از نتایج جلسه استانبول نیز چنین برمی اید که طرفین در صدد یافتن فرمولی هستند که بتوانند این دریچه را برای مدت طولانی تری باز نگاه دارند. کاترین اشتون مذاکره کننده ارشد غرب و مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در خاتمه این مذاکرات در یک مصاحبه مطبوعاتی گفت " ما توافق کرده ایم که معاهده عدم تکثیر سلاح های هسته ای یک پایه و اساس برای هر گونه تعامل جدی است که تضمین می کند ایران به کلیه وظائف خود در قبال این معاهده متعهد بوده و در مقابل باید حق ایران برای استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای محترم شمرده شود. ما هم اکنون مایلیم گفتگو های دو جانبه و پایداری را در این زمینه آغاز کرده و گام های عملی و فوری را جهت اعتماد سازی برداشته و ایران بپذیرد که به وظایف بین المللی خود پایبند خواهد بود. در این راستا ما اصول شیوه گام به گام و عمل متقابل را دنبال خواهیم کرد."

علیرغم عدم دستیابی به هیچ پیشرفت غیر مترقبه و یا حتی گفتگوی محتوایی در استانبول، دراظهارات خانم اشتون بیش از یک خوراک تبلیغاتی نهفته است. انجام مذاکرات موفق نیازمند وجود یک چهارچوب مشترک بوده که هر یک از طرفین قادر به مشاهده مد نظر قرار گرفتن دغدغه های اصلی خود باشند، حتی اگر درک ان ها از این چهارچوب مشترک متفاوت باشد.

از نظر تهران اهمیت ان پی تی در ان است که به عنوان یکی از امضا کنندگان ان به ایران تحت بازرسی بین المللی حق تغلیظ اورانیوم برای مصرف صلح آمیز داده می شود. این حقی است که اسرائیل، فرانسه و امریکا ( حد اقل در گذشته) مدعی ا ند که ایران باید از آن صرف نظر کند زیرا غنی سازی اورانیوم بخشی کلیدی از زیر بنای ساختن هر گونه بمبی است.

همچنین ان پی تی ایران را ملتزم می کند که در مورد کلیه فعالیت های هسته ای خود حساب پس داده و آژانس بین المللی انرژی اتمی را متقاعد سازد، که تاکنون ان را انجام نداده است. علاوه بر ان ان پی تی چارچوبی ( پروتکل الحاقی معاهده که اجازه بازرسی شدید تر را میدهد) برای بازرسی وسیع تر و دیگر نظارت های بین المللی فراهم نموده که تضمین می کند که ایران از مواد هسته ای در امر ساخت تسلیحات استفاده نخواهد کرد.

اصل "عمل متقابل" که توسط اشتون به ان تاکید شد به قدرت های غربی اجازه می دهد که از ایران بخواهند که هر چه زودتر با انجام اقداماتی حسن نیت خود نسبت به روند مذاکرات را نشان دهد. درعوض مبنایی ایجاد می شود که ایران نیز می تواند خواهان دریافت امتیازات عمده ای از قدرت های غربی گردد. در مذاکرات بین سطوح پایین تر طرفین که جهت تعیین نوع امتیازات از حالا تا زمان شروع مجدد کنفرانس در بغداد ادامه خواهد یافت، پیش بینی می شود مذاکره کنندگان غربی ایران را تحت فشار قرار داده که غنی سازی اورانیوم ۲۰ در صدی خود را متوقف سازد. در مقابل ایران نیز خواهان کاهش عمده تحریم های مالی و بخش انرژی خود خواهد گردید.

بدون شک توقف اوج گیری مسائل فی ما بین به نفع کلیه کسانی است که در دور میز مذاکره استانبول نشسته بودند: ایران نیش تحریم هایی را که جهت انسداد تنفس اقتصادی و فرسایش استاندارد زندگی ان کشور طراحی شده را احساس کرده، در عین اینکه تحریم های بیشتر در راه است؛ در حالی که پرزیدنت اوباما و شرکای بین المللی ان مایلند که لغزش به سوی ایجاد درگیری که تبعاتش از نظر آنها با توجه به حجم فعالیت های هسته ای فعلی ایران فاجعه آمیز و غیر ضروری است، متوقف شود. و اگر همانطور که ناظرین معتقدند تشنجات با ایران و ریسک شروع جنگ می تواند ۲۵ سنت به قیمت هر گالن بنزین در امریکا اضافه کند، کاهش کشمکش ها می تواند قبل از شروع انتخابات در ماه نوامبر ، در راستای بهبود وضعیت اقتصادی امریکا باشد.

در مذاکرات استانبول و در مذاکرات قبل از ان به نظر می رسد هر طرف توانسته است به اندازه کافی به طرف مقابل ارائه کند که برگزاری دوره بعدی مذاکرات در بغداد را توجیه پذیر سازد. ولیکن یک بازیگر کلیدی که در مذاکرات شرکت نداشته ولیکن به ا صطلاح مانند فیل قدرتمند حاضر تلقی می شود از نتایج حاصله خشنود نیست. بنجامین نتانیاهو نخست وزیر اسرائیل گفت " برداشت ابتدایی من ان است که به ایران یک فرصت رایگان داده شده است. ایران پنج هفته دیگر می تواند بدون هیچ محدودیت و عمل بازدارنده ای به غنی سازی ادامه دهد. من فکر می کنم ایران باید غنی سازی اورانیوم را فورا متوقف نموده ، کلیه ذخایر خود را به خارج منتقل کرده و تاسیسات هسته ای خود در قم را از کار بیندازد."

واضح است که شکایت رهبر اسرائیل موجب آزار اوباما گردید. وی به این شکایت در هنگام بازدید از کلمبیا چنین پاسخ داد: " تصور ان که ما به نوعی چیزهایی داده و یا فرصت رایگانی داده ایم، متضمن ان است که ایران نیز چیزی دریافت کرده باشد. در حقیقت ان ها با سخترین تحریم ها روبرو شده که اگر از مزایای این گفتگو ها بهره مند نشوند، در چند ماه آینده با عواقب ان دست به گریبان خواهند شد."

بدون شک هم اوباما و هم نتانیاهو با در نظر گرفتن وضعیت سیاسی داخلی امریکا این مواضع را اتخاذ کرده اند. اشتون که نماینده امریکا، انگلستان، فرانسه، آلمان، روسیه و چین است ، با این انتظار که ایران غنی سازی اورانیوم را فورا تعطیل ساخته و یا حتی موافقت کرده که در آینده متوقف کند، وارد مذاکرات نشد. در مقابل و شاید حد اقل به طور ابتدایی ان ها در صدد رسیدن به هدف قابل دسترسی تر و تأیید شدنی تر هستند که شامل برداشتن گام هایی توسط ایران است که نشان دهد فعالیت های هسته ای ان کشور محدود به مصرف صلح آمیز بوده است.

بازیکنان کلیدی به دلیل درگیر بودن در مذاکرات هسته ای با ایران در مدت نه سال گذشته ، تلاش نموده که قدرت نفوذ و چانه زنی خود را برای پیشبرد استراتژی تدقیق شده خود به کار گیرند. امریکا و هم پیمانان ان کشور تدریجا فشار را به ایران از طریق اعمال تحریم های یک جانبه بر علیه بخش انرژی و بخش های مالی افزایش داده و حتی در آستانه شروع مذاکرات دومین ناو هواپیما بر را به نزدیک آب های ایران منتقل نمودند. اهرم مهم ایران که زنگ خطر برای بسیاری از غربی های طرف مذاکره به شمار می رود رفتار ان کشور است. ایران از طریق توسعه تدریجی فعالیت های هسته ای به ساخت تسلیحات اتمی نزدیکتر شده اگر چه هنوز تصمیمی در این خصوص نگرفته باشد.

در سال ۲۰۰۵ تهران پس از ۱۸ ماه مذاکره با قدرت های اروپایی و نرسیدن به نتیجه ای، تغلیظ اورانیوم خود را که برای اعتماد سازی با غرب متوقف نموده بود، از سر گرفت. رهبران ایران به این نتیجه رسیدند در صورتی که سانترفیوژها بچرخند، موقعیت آنان در مذاکرات قویتر خواهد بود. بدیهی است پیش گیری این شیوه نه تنها به حذف بن بست ها منتهی نشد بلکه به توسعه ظرفیت هسته ای ایران منجر گردید. اخیرا ایران فشارها را افزایش داده و نیازهای راکتور تحقیقات پزشکی را مطرح ساخته و چانه زنی برای تغلیظ اورانیوم ۲۰ در صدی را شروع کرده است. در حالی که در گذشته اورانیوم ۵/۳ در صدی مورد نیاز برای سوخت راکتور ها را تولید می کرد.

غنی سازی اورانیوم ۲۰ در صدی به ۹۰ در صدی که مورد نیاز در ساخت بمب است، وقت کمتری از غنی سازی اورانیوم ۵/۳ در صدی به همان سطح می برد. لذا نگرانی وجود دارد که ایران از این طریق مدت رسیدن به شرایطی را که می تواند بمب بسازد، کوتاهتر کرده است.

ولیکن مقامات ایران در بیا نیه هایی که قبل از مذاکرات منتشر کردند اعلام نمودند که غنی سازی اورانیوم در سطح ۲۰ درصد را ممکن است متوقف کرده، ظاهراٌ به این دلیل که سوخت مورد نیاز در بخش پزشکی را تولید کرده اند. این ممکن است یکی از مواردی باشد که ایران در نظر دارد در شروع مذاکرات مطرح سازد. اما در مقابل انتظار دارد که امتیازات عمده ای در بخش تحریم ها دریافت کند. بدون شک کسب این خواسته همزمان با انتخابات امریکا در سال جاری که جمهوری خواهان ایران را به عنوان معضل کلیدی در سیاست خارجی معرفی کرده اند، بسیار مشکل است.

علاوه بر ان ایران واقف است که اتحاد لرزانی که بر سر این موضوع بین دولت اوباما با اروپاییان ، روسیه و چین ایجاد گردیده می تواند به وسیله یک گفتن " آری، ولی " در عوض سرسختی نشان دادن تضعیف گردد. این گروه به رهبری اشتون شاید هنوز به اجماعی در مورد اینکه انجام چه معامله ای با ایران قابل قبول است، نرسیده باشند. سرجی ریابکوف معاون وزیر خارجه روسیه در هفته گذشته در واشنگتن گفت " ما واقعاٌ هنوز دارای نقطه نظرات مشترکی در رابطه با ان که چه پیشنهاد واقعی به ایران ارائه کنیم که آنرا به مذاکرات جدی وارد کنیم، نیستیم."

نتانیاهو ممکن است موافقت کند

اگر چه مذاکرات استانبول اولین مانع بر سر اجرای راه حل دیپلماتیک بود ولیکن عبور از آن نیازمند کمی بیشتر از آن بود که توافق شود مبنایی برای گفتگو وجود دارد . این روند ممکن است در برخورد با دومین و یا سومین مانع با شکست روبرو شود. از همه مهمتر طرفین در حالتی دور میز جمع شده اند که دارای اهداف و نقطه نظرات متفاوتی بوده و بی اعتمادی عمیقی بین ان ها برقرار است که به ویژه با توجه به فشارهای سیاسی داخلی بر برخی از بازیکنان کلیدی، نمی توان به آسانی ان ها را به هم نزدیک کرد. در حقیقت یکی ازعلائم کلیدی در دورنمای دیپلماسی با ایران در هفته های آینده را نه در بین اخبار و بیانیه های درز یافته به رسانه ها و یا صفحات اول می توان یافت، بلکه در عوض در نشانه هایی که به طور روزمره در بخش های تجاری مشاهده می گردند، می توان پیدا کرد: به عنوان مثال باید به نوسانات قیمت نفت توجه شود که در کشمکش با ایران به عنوان یک عامل اصلی و همانطور که قناری برای معدن چیان زغال سنگ به عنوان علامت خطر عمل می کند.

منبع: تایم، ویلاگ گلوبال اسپین

*تونی کاران سردبیر ارشد تایم می باشد که از سال ۱۹۹۷ مخاصمات بین المللی در خاورمیانه، آسیا و بالکان را پوشش داده است.

نظرات وارده دریادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست.