سه‌شنبه ۰۲ خرداد ۱۳۹۶ -
- 23 May 2017
26 شعبان 1438 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۸:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
ساختار قرآن، متن یا گفتار؟
 تقسیم قرآن به ۱۱۴ سوره و حتی ترتیب آیات هرسوره در زمان حیات پیامبر و به دستور او صورت گرفته 



نگاهی گذرا به نظریه "ابو زید"


در قرآن ادعای بزرگ وشگفت آوری مطرح شده که چهارده قرن است اگر کسانی هم در ابطال آن کوشیده اند، ناکام مانده و به اصطلاح یخشان نگرفته است! این ادعای عجیب که اصطلاحا "تحدّی" نام گرفته از این قرار است:

"اگر تمام کسانی که می شناسید و نمی شناسید ( همه متخصصان کلام و ادبیات و عرفان و...) جمع شوند تا (کتابی) مثل این قرآن عرضه کنند، نخواهند توانست، حتی اگر همکاری گروهی کنند"(۱) !


به نقل قرآن، بارها کسانی ادعا کرده اند که: "اگر ما هم می خواستیم، مانند این می گفتیم"(۲) ، یا : " به زودی مثل آنچه خدا نازل کرده، نازل خواهیم کرد"(۳) اما یا نگفته و نکرده اند، یا اگرچیزی عرضه کرده اند، مانند آن نبوده و کالایشان خریدار پیدا نکرده است !

آنها مدعی بودند محمد(ص) این حرفها را از خودش درآورده است! قرآن پاسخ می دهد:

" اگر در آنچه بر رسولمان نازل کرده ایم شک دارید، اگر راست می گوئید، شما نیز (نه یک کتاب، بلکه) یک سوره مانند آن بیاورید و هرکسی را هم که به غیر از خدا می توانید ( برای همکاری) دعوت کنید "(۴).
" یا این که می گویند: محمد قرآن را از خود بافته است! بگو شما نیز سوره ای همانند آن بیاورید و اگر راست می گوئید با تمام توان هرکسی را هم که به غیر از خدا می خواهید برای اینکار فراخوانید(۵).


اینطور قاطع و محکم و با اطمینان صد در صد سخن گفتن، در حالی که در میدان ابطال و هماوردی، همواره هزاران مدعی متخصص در تاریخ وجود داشته و دارند، بسیار جدی و سئوال برانگیز است!... مگر این کتاب چه ویژه گی دارد که ادعا می شود قابل تقلید و تکرار نیست ...؟

اگر از بیشتر مسلمانان در باره علت این امر سئوال کنید؛ پاسخشان یا به وجه اعجاز "هدایتی" قرآن بر می گردد، که بشر را به شناخت آفریدگار، درک فلسفه خلقت و راه رستگاری رهنمون می گردد، یا به سجع و قافیه و اعجاز ادبی قرآن استناد می کنند. اما هیچکدام از این دو دلیل، به نظر این قلم، قانع کننده نمی باشد؛ اولا سایر کتابهای دینی، حتی کتابهای عرفانی و ادبی نیز در حد خود و بی طور نسبی می توانند هدایت کننده باشند، ثانیا شعر گونه بودن آیات و اعجاز ادبی، منحصر به قرآن نیست و مثل و مانند فراوانی دارد.

اگر برای اعراب معاصر نزول قرآن، که از دوران جاهلیت شیفته شعر و هنر شاعری بودند، آیات قرآن، به خصوص آیات مکی آن جاذبه فراوان داشت، با توجه به سیال بودن زبان، برای مسلمانان نسل امروز، به ویژه اکثریت ایرانیان که با شاهکارهائی همچون: دیوان حافظ، گلستان سعدی و مثنوی مولوی و امثالهم خو گرفته اند و در ضمن شناختی هم به ادبیات عرب و ساختار قرآن ندارند، چگونه این منطق می تواند قانع کننده باشد؟

حقیقت این است که "اعجاز ادبی" تصور مسلمانان بوده و درقرآن مطلقا به چنین امتیازی اشاره نشده است! ادعای قرآن در ناتوانی دیگران از"مثل" و مانند آوردن آنست، مگر قرآن چگونه کتابی است که آدمیان نمی توانند مثل آن بیاورند...؟ به نظر می رسد این "اعجاز"، اتفاقا همان "عیب و ایراد" و انتقادی باشد که نا باورای یا ناآشنایان به قرآن به ساختارش می گیرند!! یعنی همان جُنگ و کشکول مانند بودن و درهم ریختگی ظاهری آنست که از آسمان و زمین، خدا و انسان، تاریخ و طبیعت، گذشته و حال و آینده درترکیب با هم سخن گفته است!؟

کتابهائی که تاکنون خوانده ایم؛ اعم از: تاریخ، جغرافیا، فیزیک ، شیمی، ریاضیات، ادبیات و... نظم و ترتیب مشخصی دارد که معمولا از یک موضوع، در یک زمان واحد و با مخاطب ثابتی صحبت می کند. اما ضمائر قرآن دائما از حاضر به غائب و در شش حالت: من، تو، او، ما، شما، ایشان در نوسان است و با تمام کتابهائی که تاکنون خوانده ایم تفاوت دارد، هم "متن" است، هم "گفتمان"، هم شریعت است، هم طبیعت! در یک کلام؛ همچون هستی بی انتها و متنوع است. به تعبیر خودش: " ما برای مردم در این قرآن از همه چیز مثال زده ایم - اسراء۸۹"

قرآن فیلم سینمائی زنده ای است به کارگردانی خدا که بازیگرانش همه آدمیان، همه فرشتگان و همه جهان هستی است. کارگردان نیز هم در پشت صحنه است و هم در وسط صحنه با همه بازیگران!! و چنین است که گفته شده: "اگر تمام آدمیان هم جمع شوند، حتی یک سوره هم مشابه آن نمی توانند بیاورندد! که تاکنون نیز نیاورده ونخواهند آورد.

اگر سروده فردوسی را "شاهنامه" نامیده اند، قرآن را می توان "خدانامه"(۱) نامید، خدانامه ای که خطاب به ناس(مردم) است. پس در این تقسیم بندی کلی، قرآن از دو موضوع اصلی سخن می گوید: خدا و مردم ، به قول زنده یاد شریعتی، این کتاب با اولی (بسم الله) آغاز و با دومی (ناس- در آخرین سوره اش) ختم می شود. یعنی هم "خدا نامه" است و هم "مردم نامه"!

اما "ذات" خدائی را که به تصریح قرآن: "اول و آخر و ظاهر و باطن و بی شباهت به همه چیز است" هرگزنمی توان دریافت، در عوض نشانه های او را، که "آیات" نامیده شده و دلالت بر اسماء و صفات خدا می کند، می توان شناخت. این آیات در دو زمینه و بسترقابل مشاهده است:
۱- آیات تکوینی ( درکون و مکان= طبیعت )، مثل آسمانها و زمین و همه موجودات.
۲- آیات تشریعی ( در شریعت = نبوت وهدایت ) که "آیات ملفوظش" نیز نامیده اند ( آیاتی که به لفظ آمده است).

پس تا اینجا "خدانامه" به دو زیر مجموعه آیات تقسیم شده است. اما "مردم نامه"را نیز می توان به سه زمینه "زمانی" تقسیم کرد؛:
۳- گذشته (تاریخ امت ها = پیامبران و پیشینیان)،
۴- حال ( معاصرین پیامبرو نوع پاسخشان به پیام او)،
۵- آینده ( رستاخیز و بهشت و جهنم).

با چنین تقسیم بندی فرضی می توان در مجموع ، قرآن را متشکل از ۵ بخش اصلی شمرد که هریک از سوره های این کتاب، به تناسب، از همه یا تعدادی از این فصول تشکیل شده است.

ما آدمیان که در "زندان زمان و مکان" اسیر هستیم، زندگی را یک بعدی و تک ساحتی می بینیم و طبیعی است که تالیفاتمان هم ناظر به یک جنبه زندگی و دریک روال ادبی باشد، اما اگر به آفریدگاری برای جهان و خودمان باور داشته باشیم، طبیعی است که "خالق زمان و مکان" اسیر این زندان نیست و امور را از ورای آن می بیند و می نمایاند.

از طرفی، ما به زمان حاضر چسبیده ایم، گذشته برای اغلب ما گذشته و کاری به آن نداریم و آینده نیز چون نیامده از محاسبانمان خارج است! ولی قرآن این سه زمان را برای عبرت از گذشته و تدارک آینده با هم مطرح می کند.

ما اگر هم به شریعتی هم پایبند باشیم، حساب طبیعت را از آن جدا می کنیم و هیچ ارتباطی بین عملکرد خود با آن نمی یابیم، گوئی دو خالق دارند و دو قانون بر آندو حکمفرماست. به همین دلیل تعجب می کنیم که چرا قرآن این دو را در کنار هم می نشانده است؟ و نمی دانیم اگر حدود ۶۰۰ آیه در باره"آیات الاحکام" در قرآن وجود دارد، بیش از آن، یعنی ۷۵۰ آیه هم به طبیعت اختصاص داده است!

قرآن هم "متن" است، یعنی کتابی است که جهان بینی و انسان شناسی و راهبرد، یعنی احکام و دستورالعمل( ایدئولوژی) دارد، هم گفتمان زنده ای است میان خدا و انسان، خدا و فرشتگان، خدا با زمین و آسمان، بهشتیان و جهنمیان با یکدیگر یا با خدا و ملائکه ، آدمیان با یکدیگر، مومنان با مشرکان، مسلمانان با اهل کتاب (یهودیان و مسیحیان) و انواع و اشکال دیگر.

به تعبیر "نصر حامد ابو زید"، قرآن شناس فقید مصری، قرآن موجودی است زنده !

"ابو زید" قرآن پژوه نامدار مصری در مقاله اخیر: "رهیافتی نو به قرآن: از "متن" به "گفتار"، که این روزها سرگشتگی های اواخرحیات او در باره ساختار قرآن را در برخی سایت ها می خوانید(۷)، چرخش فکری خود را چنین توضیح داده است

"قرآن وحیانی نه یک گفتار، بلکه گفتارهائی بود که طی بیست سال و اندی پیامبر با مخاطبان خود به میان آورد، گفتارهائی هر یک در سیاق و بستر تاریخی متفاوت و برای مخاطبانی گوناگون. تاکنون قرآن را "متن" یا"مصحف" انگاشته اند و کوشیده اند آن را تفسیر و تاویل کنند... من نیز عمری با چنین پیش فرضی به قرآن پرداختم و در کتاب های خود- از جمله "مفهوم متن" که به فارسی نیز برگردانده شده است- روش شناسی متن را کاویده و پژوهیده ام، اما اکنون دریافته ام که به بیراهه رفته ام و باید از نو قرآن را به شکلی دیگر دید."


صرفنظر ازاینکه نه همه قرآن، بلکه تنها بخشی از آن در قالب "گفتار" شکل گرفته است، اصولا طرح مسائل در قالب گفتمان نیز یک شیوه، بلکه زنده ترین نوع آنست، آری در قرآن افعال: قالوا، یقولون، قل، یسئونک و مشابه آن زیاد به چشم می خورد، اما همه این گفتارها و جدال ها شکل ارائه است نه سخنانی پراکنده و بی هدف که نقلیات را نظام داده باشد.

در قرآن سخن از "نزول سوره" ( نه فقط آیات) رفته است(۸)، از این روی به دست می آید که تنظیم آیات در هر سوره بنا به دستور شارع (وحی الهی) بوده و این خود نوعی "متن" آوری است، نه صرفا یک سلسله گفتار در زمانهای مختلف. آنچه مفسرین به اتفاق گزارش کرده اند، نزول آیات بسیاری از سوره های بلند قرآن، در جریان نزول آیات سوره های دیگر بوده که به دستور پیامبر، همچون قطعات پازل، جای گذاری می شده است.

اصولا قرآن خود را "مصحف" خوانده(۹) و خداوند از نزول "کتاب" سخن گفته است (انا انزلناه کتابا مبارکا...) و به مسلمانها "همچون اهل کتاب"(یهودیان و مسیحیان) کتاب به معنای متن راهنمای عمل و قانون شریعت داده شده است.

ابو زید با پیش فرض اخیرش به چند نکته اشاره کرده است که ممکن است برای خوانندگانی بی اعتباری قرآن را تداعی نماید. ذیلا به چند موضوع آن اشاره می شود:

۱- تدوین بعدی
ابو زید می گوید:

قرآنی که بر پیامبر نازل شد "متن" نبود و آنچه که امروز در دست ماست، یکباره نازل نشد؛ قرآن به صورت کتابی مدون با ترتیب خاص سوره ها و آیه ها، حاصل گردآوری و تدوین در عهد صحابه است، نخستین نسخه "مصحف" که فاقد نقطه گذاری و اِعراب بود، در عصر خلیفه سوم عثمان شکل گرفت و نسخه نهائی، در روزگار دیر تر پدید آمد... پیدائی "مصحف" این واقعیت را از یاد همگان برد که که قرآن وحی شده مصحف نبود بلکه درفرایندی تاریخی به مصحف تبدیل شد".



این امر پوشیده ای نیست که تولید کاغذ و صنعت چاپ به صورت گسترده، سالیانی دراز پس از نزول قرآن در اختیار مسلمانان قرار گرفته است و همچون کتابهای قدیمی تر تورات و انجیل، این آموزه ها به روی پوست یا سطوح در اختیار دیگر، و مهم تر از آن، در حافظه پیروانش ثبت وضبط می شده است، حفظ کردن یک کتاب مسجع و شعر مانند، ممکن است برای ما که دهها اشتغال ذهنی داریم، کاری بسیار دشوارو حتی غیر ممکن بیاید، اما نباید فراموش کنیم حفظ کردن ۶۲۳۶ آیه در طول نزدیک ۸۵۰۰ روز (روزهای۲۳ سال) کاری آسان است- هر روز کمتر از یک آیه-. آنهم برای مردمی که در برابر بت پرستی قیام کرده، شکنجه دیده، از شهر و دیار خود رانده شده و همه هویتشان همین کتاب بوده است، کتابی که علاوه بر تلاوت با تامل، روزانه پنج بار در رکعات نمازهای یومیه و بعضا در نمازهای نیمه شب خود آنرا تکرار می کردند.
همین که گفته شده فرضا در جنگ جمل هفتاد حافظ قرآن در مقابل شتر عایشه کشته شدند، نشان می دهد صدها، بلکه هزاران حافظ قرآن فقط در همان ایام وجود داشته و بقیه مسلمانان نیز، اگر همه قرآن را حفظ نبودند، حداقل آنرا در ذهن خود داشته و اگر کسی آیه ای را اشتباه می خواند، اصلاح می کردند. و این سنت چهارده قرن است بدون هیچ وقفه ای استمرار داشته و قرآن بر دوش حافظه های پیروانش حمل و حفظ شده است. اگر حافظ شاعر فارسی زبان شیرین سخن ما قرآن را به چهارده روایت حفظ بوده، چه عجب اگر عرب زبانهائی کتابی را به زبان مادری شان حفظ کرده باشند؟
تردید کردن در انتقال بی کم و کاست قرآن به نسل های بعد، با توجه به این تواتر تاریخی، نباید ذهن خو گرفته ما به متون چاپی و اصالت دادنمان به حافظه کتاب و کامپیوتر را دچار اشتباه کند. آری فرهنگ کتبی اطمینان بخش تراست، اما فرهنگ شفاهی آنان در ذهنشان مکتوب و میخ کوب می شد.

۲- مسئله ناسخ و منسوخ
ابو زید می گوید:

"فقیهان چون قرآن را "متن" می انگاراند، آن را منبع قانون گذاری نیز می شمرند. وقتی آیه هائی می یابند که که در باره موضوعی واحد احکامی متفاوت صادر می کند، ناگزیر مفهوم "نسخ" را می آفرینند. از نگاه آنان آیاتی ناسخ و آیاتی منسوخ اند.... از آنجا که مفسرین سنتی توانائی علمی برای کشف ترتیب نزول آیات را نداشتند، تشخیص ناسخ و منسوخ خود نیز محل خلاف و نزاع میان آنان شد".


اما این ایراد متوجه برخی فقیهان و مفسرین سنتی است که از کلمه نسخ معنای ابطال گرفته اند، وگرنه از تنها آیه ای که مسئله"نسخ آیات" در آن سخن گفته شده، چیزی جز عرضه "نسخه کاملتر"، متناسب با مقتضیات زمانه استنباط نمی شود؛ برخی یهودیان به پیامبر ایراد می گرفتند که اگر کتاب تو از جانب خداست، پس چرا برخی احکام تورات، از جمله قبله، را تغییر می دهی(نحل۱۰۱)؟ پاسخی که درآیه ۱۰۶ سوره بقره آمده، تاکید می کند:
" ما هیچ آیه ای را نسخ نمی کنیم و نادیده نمی گیریم، مگر آنکه بهتر از آن و یا مشابهش را ( به تناسب زمانه) می آوریم (۱۰).
به این ترتیب نه تنها در مفهوم "ناسخ و منسوخ" در قرآن تضاد و به اصطلاح دبه درآوردنی! از ناحیه خدا نیست، بلکه مراد " زمینه سازی" برای صدور حکم نهائی می باشد که شارع – با توجه به شرایط جامعه- طی نزول آیاتی به تدریج، به انشاء حکم غائی رسیده است و این خود می تواند برای مسلمانان امروز و حکام آنها، الگو باشد، چنانکه کلیه احکام قرآن- از حرمت شُرب خمر گرفته تا ربا و زنا و سایرین- از همین روال پیروی کرده و با تقبیح و نهی اولیه در برخی سُوَر ، سرانجام به صدور حکم نهائی رسیده است، هم از این روست که می بینیم قرآن بحث " ناسخ و منسوخ" را "نسخ تکمیلی" خوانده است.
به گفته مرحوم طالقانی (ره) در تفسیر پرتوی از قرآن (ج۱، ص۲۶۱):
ّنسخ، در اصطلاح ، برداشتن صورتی است از محل خود و قرار دادن در جای مناسب دیگر، یا گذاردن صورت دیگری به جای آن. به همین مناسبت، جا به جا شدن ارواح را "تناسخ"، و رونویسی نوشته را "استنساخ" گویند.... چون هرآیه کوچک و بزرگ، تکوینی و تشریعی را از کتاب هستی و قانونی یا از ذهن ها و خاطره ها برداریم، برتر و گزیده تر از آنرا می آوریم".

۳-ازدواج با اهل کتاب
ابوزید نمونه ای از آیات منسوخ را بلاتکلیفی در ازدواج با زنان اهل کتاب(یهودی و مسیحی) می شمارد که از یک طرف در آیه ۵ سوره مائده به آن اجازه داده، و از طرف دیگر، به پندار فقیهان با آیه ۲۲۱ سوره بقره، که از ازدواج با زنان مشرک پرهیز داده شده نهی گردیده است، و چون فقیهان، اهل کتاب را به دلیل برخی انحرافات از توحید مشرک تصور می کنند، پس آیه دوم را ناسخ اولی شمرده اند!!ابوزید می گوید:

 

 "گفتار سوره بقره معطوف به جدائی و فاصله گیری از مشرکان در دوران مکه است و گفتار سوره مائده معطوف به موقعیت جدید مسلمانان در مدینه که لازم بوده با یهودیان همزیستی مسالمت آمیز داشته باشند"،

و چنین نتیجه می گیرد که:

"بر همین قرار اگر پیامبر امروز زنده بود و مسلمانها می توانستند از او در باره مسائل خود بپرسند و حکم خدا را درباره برابری اجتماعی، سیاسی و اقتصادی زن و مرد بخواهند، بی گمان به برابری آنها حکم می داد"، در صورتی که- به قول نامبرده- "هرجا سخن از عبادت یا آفرینش است، قرآن میان زن و مرد فرقی ننهاده، اما وقتی به قلمرو اجتماعی می رسد، گفتارها تبعیض آمیز بنظر می آیند".


در مورد مطالب فوق نکات زیر شایان توجه است:

اولا در هیچ کجای قرآن از "اهل کتاب" به عنوان مشرکان" نام برده نشده است و هرچند انحرافات آنان را – در عقیده و عمل- بر شمرده، ولی هیچگاه اهل کتاب را در زمره مشرکان طبقه بندی نکرده است، چنانخه غلوهای مسیحیان را در خدا دانستن عیسی(ع) و تثلیت قائل شدن کفرآمیز شمرده است (مائده ۷۲و ۷۳) ولی در مقابل تاکید کرده:"اهل کتاب باید به آنچه در کتابشان آمده حکم کنند"(مائده۴۷) و می خواهد عبادتگاه های آنان محفوظ بماند، چنانکه می خوانیم: "اگر خدا بعضی از انسانها را از طریق بعضی دیگر دفع نمی کرد، دیرها، معابد، کنیسه ها و مساجدی که نام خدا در آنها بسیار یاد می شود ویران می گردید" .
بنابراین این سخن که "در بسیاری از آیات قرآن اهل کتاب جزو مشرکان قلمداد شده اند" سخنی نادرست است، هرچند فقیهانی بر آن فتوا داده باشند. در نتیجه، نه آیه ۲۲۱ سوره بقره- که حتی پیش از سوره مائده نازل شده- می تواند ناسخ گفتار همزیستی مسلمانان با اهل کتاب (مائده ۵) باشد و نه تخصیصی برآنست زیرا دو آیه، در دو مقوله متفاوت اند و "زن مشرک" ارتباطی با "زن پارسای اهل کتاب" ندارد.
دیگر آنکه این سخن ابوزید که گفتار همزیستی مسلمانها با اهل کتاب را در سوره مائده مربوط به موقعیت جدید مسلمانان در مدینه و لزوم مسالمت با یهودیان آن شهر می داند، دراینمورد باید به ترتیب نزول سُور در قرآن و تطبیق آنها با تاریخ توجه داشت، زیرا به اتفاق مفسران و بنا به قرائن روشنی که در سوره مائده دیده می شود ( نظیر آنکه فرموده: "امروز دین را بر شما کامل کردم") سوره مزبور آخرین سوره نازله بر پیامبر اسلام بوده است، زمانی که حدود ۱۰ سال از هجرت و "لزوم همزیستی مسلمانان با یهودیان" می گذشت و مسلمانان درگیری های متعدد با طوایف یهود را پشت سر نهاده بودند

درباره نظریات اخیر اندیشمند فقید مصری، نصر حامد ابو زید سخن بسیار می توان گفت، همینقدر که تقسیم قرآن به ۱۱۴ سوره و حتی ترتیب آیات هرسوره در زمان حیات پیامبر و به دستور او صورت گرفته و نام "کتاب" از ناحیه نازل کننده اش به این مجموعه داده شده است، می توان آنرا "متن" نامید، متنی که هم جهان بینی است و هم انسان شناسی و راهنمای عمل.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(۱)- سوره اسراء آیه ۸۸-قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَىٰ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَٰذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
(۲)- لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَٰذَا – انفال ۳۱
(۳)- سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ – انعام۹۳
(۴)- بقره ۲۳- وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ. فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا ....
(۵)- یونس ۳۸- أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ۖ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
(۶)- هرچند آیات تکوینی نیز خود به دو زیر مجموعه فرعی: آیات در آفاق (افق های متنوع هستی)، و آیات در انفس (جسم و جان انسان) قابل تقسیم است (ر.ک. فصلت ۵۳).
(۷)- از جمله مقاله آقای مهدی خلجی در سایت بی بی سی مورخ ۸ دیماه سال ۱۳۹۱
(۸)- توبه۸۶ و ۱۲۴و۱۲۷، نور ۱، محمد ۲۰.
(۹)- بینه ۲.
(۱۰)-مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ۗ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
 

نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست.


 

ارسال به :


نظرات
ارسال نظر
Commenting is not available in this weblog entry.