پنج‌شنبه ۲۳ آذر ۱۳۹۶ -
- 14 Dec 2017
25 ربيع الأول 1439 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۸:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
گره فرو بسته ایرانیان
در مقاله حاضر در پی بررسی خلقیات و شخصیت فرهنگی ایرانیان و تاثیر آن در فرآیند توسعه ایران معاصر هستیم

 

مقدمه

توسعه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی از آرمان‌های ایرانیان طی دو قرن گذشته بوده و برای نیل به توسعه یافتگی گام هایی از طرف آنان برداشته شده است. ایرانیان آنگاه که با دیگر کشورها برخورد می کردند، از پیشرفت‌های آنان به شگفت آمده و در ذهن خود به دنبال پاسخ برمی آمدند، که چرا آن کشورها به این سطح از توسعه دست یافته اند ولی ملت ما مردمی عقب مانده و محروم هستند، که پاسخ به این سوال، مقدمه ایجاد جنبش ها، اصلاحات و انقلابات ایرانیان طی دو قرن اخیر بوده است. این در حالی است که معمولا این جنبش‌ها و انقلابات با شکست مواجه شده و توسعه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران به تاخیر می افتاد.

ایرانیان در طی این نهضت ها، اصلاحات و انقلاباتِ دو قرن اخیر، گام هایی که برای تغییر وضع موجود و رسیدن به وضع مطلوب برداشته اند، مبتنی بر برداشت‌ها و دیدگاهای گوناگونی از توسعه بوده است. در اولین گام ایرانیان بر این باور بودند که اگر تنظیمات ارتش ملی در ایران سامان یابد، به توسعه رسیده ایم بدین خاطر عباس میرزا، نایب السلطنه[۱]، ارتش ملی را سازمان دهی کرد. در دوره بعد اقدامات ادارای و سیاسی، اقتصادی قائم مقام فراهانی[۲] از حلقه دار السلطنه تبریز و عباس میرزا که با قتل وی ناتمام ماند. پس از قائم مقام یار وفادارش امیر کبیر بر این اعتقاد رسیدند که تاسیس دارالفنون به ترقی و توسعه دست می یابند درپی این اندیشه بود که میزرا تقی خان امیر کبیر[۳] این آرمان ایرانیان را متحقق ساخت. در دوره بعد میرزا حسین خان سپهسالار[۴] دست یافتن به قطار، تلگراف، شورای دولتی و کابینه را از مصادیق توسعه برشمردند. در انقلاب مشروطه آرمان، قانون و مجلس و عدلیه بود. در نهضت ملی ۱۳۳۲ ملی شدن نفت آرزوی ایرانیان شد. ملت ما در انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ رفتن شاه و آمدن قانون اسلامی، آزادی، استقلال و جمهوری اسلامی را درمان گره‌های فرو بسته خود می دانست. و حتی در سال ۱۳۷۶در دوره اصلاحات و واقعه ۲۴ خرداد۱۳۹۲ جنبش اعتدالی مردم ایران، آرمان توسعه طلبی دنبال می کنند. این تفاوت برداشت‌ها و اختلاف در مبانی نظری توسعه از آسیب‌های بحث توسعه در ایران است.

این شکست‌ها و عقب ماندگی ها، بسیاری از پژوهشگران عرصه مطالعات اجتماعی و تاریخی را به این فکر واداشت که چرا فرآیندهای توسعه در ایران با شکست مواجه می شود؟ و اینقدر به درازا کشید. در جواب به این پرسش ها، اندیشمندان بر اساس مبانی نظری خود هر کدام علل داخلی یا خارجی را برجسته می کنند؛ بعضی معتقد بودند که عوامل خارجی مانند استعمار و استثمار در این زمینه نقش اصلی را دارا می باشد و عده‌ای هم بر این اعتقاد هستند که عوامل طبیعی[۵] و جغرافیای اقتصادی نقش تعییین کننده داشته است . عوامل داخلی از جمله استبداد و عوامل اجتماعی و عقب ماندگی علمی و... باعث عدم توسعه ایران شده است.

به نظر ما از جمله عوامل بسیار مهم در این فرآیند تاثیرگذار بوده است، فقدان اخلاق متناسب با توسعه در بین ایرانیان بوده است، این فرض ناقض دیگر عوامل نمی باشد. لذا در مقاله حاضر در پی بررسی خلقیات و شخصیت فرهنگی ایرانیان و تاثیر آن در فرآیند توسعه ایران معاصر هستیم.


توسعه

توسعه و توسعه یافتن در معنای زیستی و اخلاقی، به معنای رشد یک موجود یا یک استعداد می باشد. اصطلاح توسعه «دولپمنت» در زمینه اقتصادی به صورت کلی و غیر مشخص به کار رفته است و به معنای رشد آلی و هماهنگ شده می باشد. پیشرفت اقتصادی معمولا در متن پیشرفت عمومی جامعه جای می گیرد و برای آن که در کشوری توسعه صورت پذیرد باید پیشرفت اقتصادی در ضمن رشد اجتماعی تحقق یابد. در این فرآیند باید مجموعه فعالیت‌های اقتصادی، موجبات بهبود سطح و شرایط حیات جمعی را فراهم سازد. لیکن برای اخذ چنین نتیجه‌ای به منظور توزیع عادلانه درآمدها و بهبود سطح زندگی ملت، باید به استقرار ساخت‌ها و نهادهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، منطبق با شرایط جدید پرداخت. همچنین انطباق رفتارها، طرز تفکر و نقش‌های اجتماعی نیز به نوبه خود باید مورد نظر قرار گیرد چراکه فرآیند توسعه اقتصادی باید متضمن توسعه اجتماعی و ترقی جامعه به عنوان مجموعه‌ای زنده باشد. (فرهنگ علوم اجتماعی، ص ۹۰-۸۹)

مهندس عزت الله سحابی از نیروهای معتقد به ضرورت توسعه در ایران معاصر بر این باور بود: «توسعه یک امر صرفا اقتصادی نیست و روشن است که با «رشد» اقتصادی هم طراز و برابر نمی باشد و اینجانب نیز برای رشد اقتصادی به تنهایی چنین جایگاه انحصاری و بنیادی قایل نیستم. توسعه همه امور جامعه را برای حرکت از زندگی سنتی و ما قبل صنعتی به سوی هم عصر شدن با زمانه خود و جهان پیرامون در بر می گیرد که اقتصاد یک وجه و یک بُعد آن است. تحول در امور سیاسی و کیفیت صحیح توزیع قدرت، مدیریت و ارتقاء سطح کیفی آن، روابط و مناسبات اقشار و طبقات، اخلاقیات و فرهنگ، نظام آموزشی و ... همه جزء مفهوم توسعه هستند و تحول همه این عوامل اجتماعی بایستی به سوی کارآمدی و عقلانیت صورت گیرد». ( کتاب توسعه ،ص۶)

توسعه مفهومی کیفی است که به شاخص‌های رشد در سطح کنترل مرگ و میر، سواد، بهداشت، رعایت حقوق انسانی، اخلاق و ... اشاره دارد. برای محاسبه توسعه کشورها، شاخص‌های متعددی مدنظر است، اصول ثابتی مانند: صنعتی شدن، توجه به فراگیری علم، عقلانیت، سیاست خارجی مدافع منافع ملی، بخش خصوصی فعال، نظام آموزشی کاربردی، حاکمیت کارآمد در تمام سطوح نظام اجتماعی، نخبگان ابزاری منسجم، مردم مسئولیت پذیر و فعال، دولت پاسخگو و ....، از شاخص‌های توسعه محسوب می شود.

کشورها به تناسب فرهنگ، تاریخ، شرایط اقلیمی و مقدورات خود تحت تاثیر الگوها مختلفی هستند. بنابراین، اصول توسعه یافتگی از یک کشور به کشور دیگر متحول نمی شود بلکه بسترهای کاربردی و عملی آن تغییر پیدا می کند از این منظر اصول توسعه یافتگی جهان شمول می باشد لیکن این اصول قابلیت بومی شدن را دارد. غربی‌ها با شکوفا کردن توانمندی‌ها و استعدادهای خود به توسعه یافتگی دست یافتند. آن‌ها فضای بحث عمومی آزاد را فراهم کرده و از طریق سیستم حزبی، رقابتی و انتخابات آزاد، دولتی را به کار می گماردند و با نظام قانونی، پاسخ گوی به مردم و نقد معقول رسانه‌ها به صورت تدریجی انتظارات خود را تحقق می بخشیدند. این رهیافت در شرایطی موفق خواهد بود که در یک کشور نظام حزبی وجود داشته باشد، و به عبارت دیگر مجموعه تشکل‌های حزبی، رسانه‌ها و سیستم قانونی قوی تر از مجموعه سیاسی و نظام اقتداری کشوری باشد. همچنین اکثریت مردم به لحاظ منابع مالی به دولت وابسته نبوده و رسانه‌ها مستقل از دولت باشند. در مقابل، کشورهای جهان سوم دارای ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ناپایدار می باشند، که این وضعیت زمینه رشد هماهنگ و با ثبات را فراهم نمی کند. وضعیت سیاسی، اجتماعی جهان سوم فاقد تشکل حزبی است و اقتصاد بی‌رمق و عقب مانده، آن مردم را وابسته به دولت‌ها کرده است، همچنین فرهنگ فردی مثبت به معنای استقلال رأی و خلاقیت در ابتدای راه خود قرار دارد. ( عقلانیت و توسعه یافتگی،ص ۱۶)


فرآیند توسعه

وجود زمینه‌های مناسب و سرمایه‌های ملی این توقع را ایجاد می کند که ظرفیت‌های ملی شکوفا شوند، نه اینکه هر روز شاهد به هدر رفتن سرمایه‌ها و استعدادهای ملت خود باشیم و پیش نیاز هر اقدامی در راه توسعه، احیای این ظرفیت‌ها است. برای رسیدن به توسعه، به تناسب افزایش سطح آگاهی‌های مردم، شکل گیری طبقات اجتماعی و اقتصادی و افزایش ثروت فردی، طبقاتی و ملی، جامعه قوی تر شده و به گونه‌ای اجتناب ناپذیر توسعه سیاسی، گردش قدرت و قدرت مند شدن جامعه در مقابل دولت و حاکمیت به تدریج ایجاد می گردد.(پیشین، ص ۱۷). استمرار این شاخص‌ها در اداره جامعه موجب می شود تا شهروندان با خصایصی چون ذهن علمی، شخصیت پرکار و انسان مسئولیت پذیر و قاعده مند تربیت شوند.

در مقابل، ابهام در مفهوم توسعه موجب شده که جنبش‌ها و نهضت‌ها در تعیین اهداف خود با سردرگمی روبه رو شوند. بسیاری از کسانی که در نهضت‌ها حضور داشتند تصوری از فرآیند جنبش ندارند، این مساله موجب شده است که نهضت، بدون استراتژی به حرکت قهری خود ادامه دهد و این فرآیند موجب به هدر رفتن سرمایه‌ها و استعداد‌های ملی و تحمیل هزینه‌های جبران ناپذیری برای مردم شود. در این باره نمونه‌های زیادی در جنبش مشروطه ایران در منابع تاریخی وجود دارد.

ادوار براون اندیشمند شهیر بریتانیایی و نویسنده کتاب انقلاب مشروطه که خود شاهد این انقلاب بود است، مسایل و مشکلات نهضت مشروطه را این چنین توضیح می دهد: «آنگاه که در مقر سفارت بریتانیا در تهران بودم، آن‌ها به دیدارم آمده از کیفیت پیدایش قانون اساسی ما می پرسیدند و آن چنان (از روی بی‌اطلاعی از مفهوم قانون) ساده لوحانه برخورد می کردند که تقریبا رقت آور بود. ایشان هدف خود را به روشنی فراروی دارند، اما در مورد شیوه اکتساب آن سخت گیج و سر درگم هستند. بی‌تردید سال‌ها طول خواهد کشید تا این مجلس بتواند موثر افتد». ( انقلاب مشروطه ایران، ص۱۲۷ .)

دکتر زیبا کلام معتقد است: «اگر از دستاورد‌های بلند مدت مشروطه صرف نظر کنیم، از این واقعیت گریزی نیست که مشروطه نتوانست منجر به توسعه سیاسی شود؛ حتی موفق به ایجاد یک حکومت متمرکز نیز نشد». ( سنت و مدرنیته، ص۱۴.)


عوامل و مبانی توسعه

در واکاوی عوامل توسعه نیافتگی ایرانیان طی دو قرن اخیر، علاوه بر تلاش‌های مستمر صورت گرفته به شکل جنبش ها، نهضت‌های اصلاحی و انقلاب ها، آن‌ها نتوانسته اند به توسعه‌ای پایدار دست یابند؛ عللی که برای عقب افتادن جامعه ایرانی تا قبل از انقلاب ۵۷ و حتی بعد از آن، توسط روشنفکران و متفکران جامعه مورد ارزیابی و تحلیل واقع شده، متفاوت است. عده‌ای استعمارگران را دلیل اصلی دانستند، گروهی سیستم سلطنت، بعضی حکومت هزار فامیل، عده‌ای وجود چاه‌های نفت، برخی، موقعیت‌های جغرافیایی و سوق الجیشی کشور، جمعی بی‌سوادی مردم، بعضی هم... را علت اساسی معرفی کرده اند. موضوعی که در متن تمام نظرات نسبت به علل گرفتاری‌های ایرانیان به خوبی ملاحظه می شود اینست که همه می خواهند عوامل و علل خارج از وجود ایرانیان را مقصر معرفی کنند و در حقیقت کمتر کسی می خواهد حتی برای یک لحظه هم که شده نظرش را به خود ایرانیان و خلقیات فرد فردِ ساکنان این مملکت معطوف کند یا لااقل این فرضیه را به ذهن بیاورد که شاید تمام گناهان به گردن دیگران نباشد. (چرا ما عقب مانده ایم ص ۲۷)

دکتر سریع القلم بر این باور است که: « بدون آماده سازی فرهنگی و تحول در شخصیت ایرانی نه خصوصی سازی اقتصادی میسر خواهد بود و نه توسعه سیاسی که هدفی به مراتب پیچیده تر و عمیق تر است. مشکل از دو حال خارج نیست، یا بحران در افکار و پاراداریم‌های بشری و نارسایی‌های فکری است، یا بحران در افراد، شخصیت، خلقیات، روحیات و طبع آن هاست».(عقلانیت و توسعه،ص۲۳)

در کشورهای در حال توسعه و ایران، ساختاری خاص که فراگیر بوده و جواب دهد نساخته ایم و اگر ساختاری بنا کرده ایم، خلقیات و شخصیت ما را تغییر نداده است. در دو قرن گذشته مرتب ساختارهای اجتماعی و نظام سیاسی را عوض کرد­ه­ایم ولی شخصیت مخالف توسعه و قبیله‌ای ما همچنان باقی مانده است. در کشور ما هرچند گروه‌های مختلف با افکار گوناگون وجود دارند ولی جالب توجه این است که این افکار مختلف منتهی به خلقیات و شخصیت متفاوت نشده است و در واقع با شرایطی روبه رو هستیم که گروه‌های مختلف، اما با شخصیت‌های مشترک با یکدیگر رقابت می کنند. به عبارت دیگر افکار مدرن داریم ولی شخصیت‌ها غیر مدرن است. جدل‌های فلسفی به راه انداخته ایم ولی مانند لباس و عطر بیشتر مد روز است تا اینکه واقعاً به یکدیگر گوش فرا دهیم. گفتمان‌های واقعی و نه جریان‌های فکریِ مبتنی بر احساس و امواج سیاسی، در فضایی میسر است که جامعه‌ای تشکیل شده باشد و حداقل‌های حقوق بشری در آن رعایت شود. در جامعه بدون حزب و استراتژی ملی گفتمان دوام ندارد و در واقع آب در هاون کوبیدن است. در جامعه ما تمایل عجیبی برای تبعیت از فرد وجود دارد و استدلال و منطق مهم نیست بلکه خود فرد مهم است. خلقیات استبدادی، استدلال و منطق را به کناری می زند بنابراین شخصیت و خلقیات افراد، مهم تر از افکار آن‌ها است.(عقلانیت و توسعه،ص ۲۳)

توسعه کشورها و ملت­ها به عوامل درونی چون، روابط اجتماعی، پذیرش فرهنگ تولید و کار، عادت به مصرف بهینه، پس انداز و سرمایه گذاری، علمی اندیشیدن، برنامه محور بودن در سیاست ها، پرهیز از تصادمات درونی، اخلاق گرایی، جستجوی منافع ملی و وفاداری به میثاق‌های ملی مرتبط است. این عوامل ملت‌ها را یاری می رساند تا بتوانند از ظرفیت‌های درونی و فرصت‌های جهانی استفاده لازم را بنمایند و از چنبره عقب ماندگی رهایی یابند. توسعه، اراده ملی (دولت‌ملت) است که با اتکا به عزم ملی و نظام برنامه ریزی کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت، عقب ماندگی را از سرزمین خود می زداید.

مهندس عزت الله سحابی در تو ضیح می آورد: «آموزش‌های آئینی ما (وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلاَّ مَا سَعَى) (النجم / ۳۹) نیز بر این نکته تاکید دارد که انسان‌ها و جوامع تحصیل کننده ثمره تلاش‌های خود هستند. انسان در قالب فرد یا جامعه، سرمایه‌ای و دارایی جز سعی و تلاش که در اختیار اوست ندارد. باید تک تک افراد یک ملت اراده کنند و این عزم در قالب برنامه بصورت عزم ملی درآید، این همت زمینه ساز توسعه یافتگی خواهد شد. مشکل به نظر می رسد بتوان بی‌خود ساختگی و بی‌عزم ملی و برنامه، به توسعه دست یافت. آیه شریفه (ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) (الانفال / ۵۳) موید این فرضیه است. (کتاب توسعه ، ص ۹)


خلقیات آسیب زا

خلقیات، زمینه ساز و شکل دهنده شخصیت افراد است. دسته‌ای از خصلت‌های اخلاقی در بین ایرانیان رواج دارد که این خصلت‌های اخلاقی موجب شده تا انسان هایی قاعده مند، مسئولیت پذیر، پرکار و نوآور در جامعه تربیت نشود.

دسته‌ای از متفکرین و نویسندگان ایرانی و غیر ایرانی به مساله خلقیات ایرانیـان پرداخـته و آن را مانـع پیشرفـت و توسعه می دانند. کتاب «سرگذشت حاجی بابا اصفهانی، اثر جیمز موریه» جزء اولین آثار غیرایرانی است که دربارة اخلاقیات و آداب ایرانیان نوشته شده است. «قبله عالم، اثر گراهام فولر» همچنین از جدیدترین آثار در این موضوع می باشد. «روان شناسی نخبگان سیاسی ایران، اثر ماروین»، «ایران جامعه کوتاه مدت، محمدعلی همایون کاتوزیان»، «سازگاری ایرانی، مهدی بازرگان»، «در پیرامون خود مداری ایرانیان، حسن قاضی مرادیم»، «چرا عقب مانده ایم، علی محمد ایزدی»، «عقلانیت و توسعه یافتگی ایران، محمود سریع القلم»، «ما چگونه ما شدیم، صادق زیباکلام» و «دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران، سید جواد طباطبایی» آثاری است که به این مساله پرداخته اند.

هر یک از این آثار به بُعدی از خلقیات ایرانیان اشاره دارند:

دکتر علی محمد ایزدی در کتاب «چرا عقب مانده ایم، جامعه شناسی مردم ایران»، به اخلاق و آداب ایرانیان پرداخته و عقب ماندگی ایرانیان را ناشی از وضعیت ادبی و اخلاقی آن‌ها می داند. این اثر به اخلاق فردی توجه دارد. وی اشاره می کند: «اگر در این کتاب بر معایب اخلاقی مردم ایران که خود نیز از آن‌ها هستم انگشت می گذارم و آن را مهم‌ترین علت عقب افتادگی‌هایمان می شناسم برای این نیست که خدای ناخواسته قصد توهین و تحقیری داشته باشم بلکه برای این است که دور از احساسات و عواطف، با تمام ناراحتی‌ها چه از درون و چه از بیرون چند موضوع را به طور اعم با هم وطنان و به طور اخص با دست اندرکاران در میان بگذارم، آنچه در کتاب آمده به شرح ذیل است :

اول : قبول اینکه جامعه ما عقب افتاده است. به این معنی که در آن جهل و ظلم و فقر وجود دارد.

دوم : پذیرش این که اکثر افراد جامعه ما از نظر روانی آسیب دیده اند و خلقیات و عقب ماندگی‌هایمان معلول آن است.

سوم : اینکه این آسیب دیدگی خود علتی دارد.

اکثر ما ایرانیان چنین خلقیاتی را داریم و فرض بر این است که اوضاع و احوال زندگی و عقب افتادگی‌هایمان اکثراً نتیجه قهری همین خلقیات است».(چرا عقب مانده ایم، ص ۱۲)

دکتر سریع القلم در کتاب عقلانیت و توسعه یافتگی ایران در بررسی مساله توسعه یافتگی به این موضوع توجه می کند که مشکلات اخلاقی ایرانیان عامل توسعه نیافتگی آنها است. سریع القلم در تحلیل‌های خود به اخلاق اجتماعی توجه دارد در حالی که علی محمد ایزدی در کتاب «چرا عقب مانده ایم» بر محور اخلاقیات فردی عنایت می کند. در کتاب عقلانیت و توسعه یافتگی ایران آمده است : «ما ایرانی‌ها نمی توانیم با هم کار کنیم، هماهنگ باشیم، یکدیگر را قبول کنیم، به هم احترام بگذاریم، تفاوت‌های یکدیگر را بپذیریم، وظایف و سهم کاری خودمان را ایفا کنیم، یکدیگر را تضعیف نکنیم، از هم حمایت کنیم، به بهتر خودمان افتخار کنیم نه اینکه او را تخریب کنیم، به هم گوش نمی دهیم. تلقی صحیحی از اجتماع، جامعه و جمع نداریم، جو پذیر هستیم و به راحتی تغییر روش و مرام می دهیم. سریع عکس العمل نشان می دهیم، به کسی که در باند خودمان است بسیار ارج می نهیم، ولی حق شهروندی افراد پیاده در خیابان‌ها را به راحتی نادیده می گیریم، به ملایم‌ترین نقدها عکس العمل کهکشانی نشان می دهیم، در تعریف کردن‌ها بی‌جا هنرمند‌ترین افراد هستیم. مسائل فراوانی را کتمان می کنیم، از قبول واقعیت شانه خالی می کنیم، موفقیت افراد را نادیده می گیریم، خیلی زود عصبانی می شویم، خویشتن داری ما ضعیف است. در دوستی، ارتباط و کار همه چیز را یک طرفه می خواهیم و سهم خود را به خاطر تنبلی و بی‌توجهی به دیگران ایفا نمی کنیم، در خودانتقادی بسیار ضعیف هستیم، سخن خود را دائماً تغییر می دهیم، دم دمی مزاج هستیم، خیلی حرف می زنیم، خیلی کم فکر می کنیم. بسیار باهوش ولی درعین حال کم تدبیر هستیم، قبلاً عواقب حرف هایی را که می زنیم و کارهایی را که می کنیم نمی سنجیم، خود را بیش از اندازه مهم می دانیم و چندین برابر آنچه که هستیم نشان می دهیم، در قضاوت نسبت به انسان‌های دیگر و پدیده‌ها منصف نیستیم، یا زیاد می گوییم یا کم می کنیم، در جواب گرفتن برای یک کاری حوصله نداریم، نمی توانیم ۱۰ سال و شاید ۱۵ سال صبر کنیم. عموماً بیرون از خودمان را سرزنش می کنیم، علیرغم ادا‌های عرفانی و معنوی، عجیب به مال و سمت و مقام و موقعیت و دنیا علاقه مندیم و همه چیز را با هم می خواهیم. آیا این خلقیات و روحیات، مسائل فکری هستند یا شخصیتی و تربیتی؟ آیا این خلقیات مانع توسعه سیاسی یا اقتصادی است و تقابل گفتمان ها؟ علیرغم تحولات وسیع در ایران و جهان تغییر متعدد نظام‌های سیاسیِ چند قرن اخیر در ایران این خصایص همچنان پایدار است. فرهنگ سیاسی ایران و ایرانیان تغییر چندانی پیدا نکرده است و جالب این که این خصایص در میان عموم گروه‌های اجتماعی و حتی عناصر به اصطلاح مدرن جامعه نیز وجود دارد و چه بسا کسانی که دموکراسی درس می دهند و یا ترویج می کنند، ولی فرهنگ شخصی و رفتار رضا خانی دارد و هیچ کس جرئت کوچک‌ترین نقد ملایم نسبت به آن‌ها ندارد».(عقلانیت و توسعه، ص ۲۵)

دسته دیگر از نظریه پردازان حوزه توسعه، عقب ماندگی ایران را معلول عوامل دیگر می دانند. آنها شرایط اقلیمی و بومی را در فرآیند عقب ماندگی موثر می دانسته اند. شرایط اقلیمی گرم و خشک بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و سیاسی تاثیر دارد. این ساختار نوعی خاص از زیست که متکی بر آب و مرتع اندک است را بوجود می آورد. نظام کوچ نشینی و عشایری، جامعه‌ای که همیشه در تردد و حرکت است، دارای ساختاری ساده می باشد. این جامعه نیازی به نهادهای پیچیده شهری مانند دستگاه قضایی مستقل، مجلس مشورتی و نهادهای اجرایی ندارد. در نظام قبیله‌ای و عشیره‌ای جنگ و نزاع بر سر آب و مراتع به صورت عادتی دائم در می آید. حاکمیت این جمعیت قبیله‌ای بر مقدرات ایران طی ده قرن، تمامی زیر ساخت‌ها و نهادهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را تخریب یا ناکارآمد کرده است. این نظام نابسامان در هجوم صحرا نشینان مغول به فلات ایران، سرمایه قرن‌ها تلاش ایرانیان را نابود ساختند. نظام قبیله‌ای و عشایری برخواسته از اقلیم ایران است؛ این نظام ساده و ابتدایی نیازی به دانش و علم، اندیشه و عقلانیت احساس نمی کرد بدین خاطر چراغ علم و دانش خاموش شد و افول علمی راه مستقیمی با عقب ماندگی دارد. دکتر زیباکلام نیز عوامل عقب ماندگی را این گونه بر می شمارد: «علل و موجباتی که سبب ساز عقب ماندگی ایران شدند از درون جامعه ایران برخواسته اند». (ما چگونه ما شدیم، ص۸۸)


اخلاق آسیب زا در گذشته

بعضی بر این باورند که در اثر انحطاط و زوال اندیشه در ایران، امتناع اندیشه بوجود آمده است. دکتر سید جواد طباطبایی بر این باور است که: « دوره گذار تاریخ ایران که با شکست چالدران آغاز شد و با شکست ایران در جنگ‌های ایران و روس و فروپاشی ایران زمین به پایان رسید، دوره انحطاط تاریخی و زوال اندیشه در ایران بود. این وضعیت مضاعف انحطاط و امتناع آگاهی از آن، بن بستی بود که ایرانِ پایان دوره گذار به انتها آن رانده شد و بدیهی است که بیرون آمدن از آن با تکیه بر منابع تاریخی و فرهنگی ایران امکان پذیر نیست». ( دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران، ص۵۲۰)

نارسایی‌های اخلاقی منحصر به عصر ما نمی باشد، شیخ هادی نجم آبادی[۶] از رهبران مشرطه از این مسئله شاکی است. « در پیش اهل ملل اسم ملت تو به خواری ، وهن برده می شود. در نزد دول دولت نمی شمرند. هر دولت آنچه بگویند و تجگم نمایند، مطیع هستیم. ( تحریر العقلا، ص ۱۱۹.)

هوا و هوس، وهم و اخلاق رذیله را سلاطین و پیشوای خود قرار داده ایم و افزون براین نیز اصل دین را و پایه‌اش بر غیر تقلید و ادله وهمیه نگذاشته ایم. (تحریرالعقلا،ص ۱۱۳.)

زین العابدین مراغه‌ای [۷] در سیاحتنامه ابراهیم بیک شمه‌ای از اخلاق ایرانیان عصر ناصر را به تصویر می کشد. « مردمان این شهر نیز از شدت جهالت و کوتاهی نظر به خود پرستی و خودآرایی، کاری ندارند...غافل و بی‌خبرند. وطن و حب وطن را در نظرشان، وقعی نیست. غالبا تابع هوای نفس و همیشه در پی فراهم آوردن اسباب عیش و عشرت­اند. از وضع حالیه زمان و مقتضیات زمان ابدا آگاهی ندارند از لذایذ تحصیل علوم و فنون متداوله که غذای روح است به کلی بی‌بهره اند.

( سیاحتنامه،ص۱۳۴.)


جمع بندی:

این دسته خلقیات ایرانیان مانع از موفقیت جنبش‌های اصلاحی و نهضت توسعه مدار در ایران شده است. توسعه یافتگی در گرو اصطلاح وضعیت اخلاقی جامعه ایران است، پس بین اخلاق و توسعه رابطه معنی دار برقرار است تا این خلقیات اصلاح نشود، دست یابی به توسعه مشکل به نظر می رسد. «آخرین دوره اصلاح طلبی که در این مسیر طولانی ۲۰۰ساله اتفاق افتاد، اصلاحات موسوم به دوم خرداد بود که نه در عصر قاجار بلکه در دوران خود ما اتفاق افتاد. شاید کمتر جامعه‌ای را بتوان یافت که ظرف ۲۰۰ساله این مقدار تلاش برای تغییر و اصلاحات کرده باشد. با یک نگاه بدبینانه و خرافی به نظر می رسد که روحی نامریی ما را نفرین کرده است. در حالی که در بسیاری از جوامع دیگر صرفا یک بار جنبش اصلاح طلبی به وجود آمده و آن کشور پس از آن بر روی ریل ترقی و پیشرفت افتاده، در ژاپن،ترکیه، مالزی، کره جنوبی، تایوان، سنگاپور، هند یک رشته برنامه‌های بنیادی برای تغییر و تحول صورت می گیرد و کم بیش از آن نقطه به بعد آن کشور به تدریج از مدار عقب ماندگی خارج شده، در حالی که ما ظرف۲۰۰سال گذشته بارها و بارها دور خیز کرده و پریدیم.»

( ما چگونه ما شدیم ، ریشه یابی علل عقب ماندگیدر ایران، ص۴۰.)

 

توسعه برای ایرانیان به گره فروبسته‌ای تبدیل شده­ است، طی دو قرن هرگاه که فرصتی مهیا شد به تلاش و تکاپو پردازند تا آن فرو بستگی را باز نمایند. گرچه امروز اوضاع و احوال اخلاق در جامعه امروز ایران وضع بهتری از گذشته ندارد زیرا هشدارها و انذار‌های که خطر انحطاط اخلاقی جامعه را تهدید می کند. رواج رفتار‌های ناپسند، چون دروغ، نفاق، چاپلوسی و چند رویی، ارتشاء، و...... زنگ خطری به به صدا در آمده است .

 
منابع

----------------------

۱.آلن بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه، باقر ساروخانی، انتشارات کیهان۱۳۷۵.

۲.براون، ادوارد، انقلاب مشروطه ایران، انتشارات کویر، ۱۳۷۹.

۳.ایزدی، علی محمد، چرا عقب مانده ایم، جامعه شناسی مردم ایران، نشرعلم ، چاپ چهارم، ۱۳۸۸.

۴.زیباکلام، صادق، سنت و مدرنیته، انتشارات روزنه، ۱۳۸۹.

۵ . زیباکلام، صادق، ما چگونه ما شدیم ، ریشه یابی علل عقب ماندگی در ایران، انتشارات روزنه، چاپ هجدهم،۱۳۹۰.

۶.جمعی از نویسندگان، کتاب توسعه، انتشارات توسعه، ۱۳۷۰.

۷. ما چگونه ما شدیم، انتشارات روزنه، چاپ هجدم،

۸.سریع القلم، محمود، عقلانیت و توسعه یافتگی ایران ، نشر فروزان، ۱۳۹۰.

۹.فوران، جان، مقاومت شکننده، ترجمه احمد تدین، انتشارات رسا، ۱۳۹۱.

۱۰.طباطبایی، سید جواد، دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران، انتشارات نگاه معاصر.

۱۱. مراغه ای، زین العابدین،سیاحتنامه ابراهیم بیگ، به کوشش محمد علی سپانلو، تهران نشراسفار، ۱۳۴۶.

۱۲ .نجم آبادی، شیخ هادی، تحریرالعقلاء، به کوشش مرتضی نجم آبادی، تهران، چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، ۱۳۷۸.


[۱] - عباس میرزا (۴ ذیحجه ۱۲۰۳ نوا / مازندران - ۱۰ جمادی‌الثانی ۱۲۴۹ مشهد) یکی از شاهزاده‌های قاجار فرزند فتحعلی‌شاه و آسیه خانم بود. عباس میرزا همچنین ولیعهد و والی آذربایجان بود. وی قبل از مرگ پدرش از دنیا رفت. در شب نهم جمادی الآخر سال ۱۲۴۹ عباس میرزا پس از بازگشت از زیارت حضرت رضا (ع) دچار استفراغهای پی در پی می گردد كه همه آنها خون آلود بود گویا با كبد وی ارتباط داشت كه بیشتر ناشی از مسمومیتی مرموز بود.

[۲] -

میرزا ابوالقاسم قائم مقام (زاده ۱۱۵۸ خورشیدی در هزاوه اراک - درگذشته ۱۲۱۴ خورشیدی در تهران) صدر اعظم ایران، سیاست‌مدار، ادیب، شخصیت برجسته و تاثیرگذار ایران‌زمین در عرصه حکومت و سیاست و نیز ادب و هنر نیمهٔ اول قرن سیزدهم هجری بود. قائم مقام پیشتاز نگرش و رویکرد اصلاحات و نیز به‌نوعی زمینه‌ساز حکومت‌داری به شیوهٔ میهن‌دوستانه در ایران و از پیشگامان مبارزه با استعمار نوین در عصر جدید است. شیوه‌ای که بعدها توسط افرادی مانند امیر کبیر و مصدق ادامه یافت.

[۳] - «میرزا محمد تقی‌خان فراهانی» (زاده: ۱۱۸۶، درگذشته:۲۰ دی ۱۲۳۰) مشهور به امیرکبیر، یکی از صدراعظم‌های ایران در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار بود. اصلاحات امیرکبیر اندکی پس از رسیدن وی به صدارت آغاز گشت و تا پایان صدارت کوتاه او دنبال شد. مدت صدارت امیر کبیر ۳۹ ماه (سه سال و سه ماه) بود. وی بنیان‌گذار دارُالفُنون بود که برای آموزش دانش و فناوری‌های نو به فرمان او در تهران پایه‌گذاری شد. هم‌چنین انتشار روزنامهٔ وقایع اتفاقیه از جمله کارهای وی به‌شمار می‌آید. امیرکبیر پس از این که با دسیسهٔ اطرافیان شاه از جایگاه خود برکنار و به کاشان تبعید شد، در حمام فین به دستور ناصرالدین‌شاه به قتل رسید. پیکر وی در شهر کربلا به خاک سپرده شده‌است.[

[۴] - میرزا حسین قزوینی (۱۲۶۰-۱۲۰۷) ملقب به سپهسالار، به مدت ۲ سال صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار بود.

او فرزند میرزا نبی قزوینی بود. پس از تحصیلات مقدماتی و مدتی تحصیل در دارالفنون، به مأموریت‌های خارجی رفت. به زبان‌های فرانسوی و انگلیسی تسلط داشت. او در دوران صدراعظمی امیرکبیر نزدیک به سه سال کارپرداز ایران در بمبئی بود و مدتی پس از مراجعت از هندوستان، کنسول ایران در تفلیس شد. در سال‌های آخر صدارت میرزا آقاخان نوری، وزیر مختار ایران در استانبول شد. او ۱۰ سال وزیرمختار ایران در استانبول بود و پس از آن هم با رتبهٔ سفیرکبیری دو سال دیگر در استانبول ماند. مشاور حقوقی و همراه‌ترین فرد به سپهسالار حاج قربان‌خان هندویی آملی بود.

مشیرالدوله در یک دورهٔ ۲۰ ساله در خارج از ایران به سر برد. در دورهٔ ۱۲ سالهٔ اقامت خود در استانبول جنبش‌های قانون‌خواهی و مشروطه‌طلبی اروپا را که در عثمانی بازتاب گسترده‌ای داشت از نزدیک مشاهده کرد و با تکاپوی روشنفکران عثمانی برای دستیابی به قانون اساسی و بنای مجلس قانون‌گذاری آشنا شد.

[۵] -

[۶] - حاج شیخ هادی نجم آبادی (۱۲۵۰-۱۳۲۰ قمری) از روحانیان بلند آوازه عصر ناصری و مظفری است.

شیخ هادی نجم آبادی ، یکی از مجتهدان مشهور تهران در دوران پادشاهی ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار بوده است. وی را باید یکی از تاثیرگذاران مهم تاریخ معاصر ایران دانست که هم در زمینه فکر تجدد خواهی و هم در مسائل سیاسی ایران ، اثر آفرین بوده است.افکار و اندیشه‌های شیخ را در کتاب تحریر العقلاء می توان جست.وی را نزدیکترین روحانی‌های ساکن ایران به سیدجمال الدین دانسته اند.

[۷] - ین‌العابدین مراغه‌ای (۱۲۵۵ در مراغه - ۱۳۲۸ ه. ق در مراغه) از آزادی‌خواهان دوره مشروطه ایران و نویسنده کتاب سیاحتنامه ابراهیم‌بیگ است. زین العابدین در سال ۱۲۵۵ هـ. ق، به دنیا آمد، پدرش مشهدی علی، از اهالی ساوجبلاغ مکری بود و در مراغه تجارت می‌کرد. سیاحتنامه از کتاب‌های تاثیرگذار در بیداری ایرانیان در عصر مشروطه بوده است. 
 

 نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست. 

ارسال به :


نظرات
ارسال نظر
مشخصات فردی من را به خاطر داشته باش

*نظرات حاوی کلمات و عبارات رکیک و غیر اخلاقی و همچنین توهین و افترا منتشر نخواهد شد .
**از نوشتن نظر خود به صورت فینگلیش خودداری نمایید.
***از اینجا فینگلیش را به فارسی تبدیل کنید.