پنج‌شنبه ۳۰ خرداد ۱۳۹۸ -
- 20 Jun 2019
16 شوال 1440 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۴:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
سرشت بی‌قرار آدمی
سخنی در سنخ شناسی و اصناف بی‌قراری

 

قرار یعنی آرامش، یعنی آن جایی که باید باشم، هستم و آن وقتی است که می توانم به خودم بگویم:" این جا، تو، در خانه ی خویشتنی". اما می دانم که "انسان موجودی است سرگردان". مسافری بی‌قرار و در راه بودنی همیشگی. قرار، همان وضع و حالی است که در خانه ی خود، به ویژه پس از یک آوارگی تلخ و طولانی، تجربه می کنیم. قرار یعنی داشته‌های من، با خواسته‌هایم همسایه است و دست در آغوش یکدیگر دارند. قرار یعنی موجودی هایم، همان مطلوب‌های من است. یعنی من در وضع خوب و خوشایندی قرار دارم. و قرار یعنی من در نیمه ی روشن و زیبای هستی، ساکن شده ام. بی‌قراری، اما، وضعیتی رنج آور و ناخوشایندی است که خود را آن گرفتار می یابیم. بی‌قراری یعنی جهان آن گونه که مطلوب من است، نمی چرخد. بی‌قراری یعنی هستی، در تاریکی و ظلمت فرو رفته است. یعنی زندگی‌ام مرا در خود بلعیده است. یعنی دیگر حوصله ی هیچ کاری ندارم.


بی قراری یعنی این و آن پا کردن. بی‌تابی کردن، سرک کشیدن، از زندگی لذت نبردن و دمی آرام ننشستن. بی‌قراری یعنی ناخوش بودن و از هست‌ها نارضایتی داشتن. بی‌قراری یعنی پریشانی درون و آشفتگی رنج دهنده ی برون. بی‌قرار یعنی از دست رفتن معنا، آوارگی ذهنی و بی‌خانمانی عاطفی. بی‌قراری، یعنی من در این خانه و با این خانه بیگانه ام. این خانه، خانه ی من نیست، خانه ی من جای دیگری است. و باز مفهوم جدایی و فراق مطرح می شود.


در حقیقت، "انسان"، حیوان بی‌قرار است. بی‌قراری، گویی ذاتی و سرشت انسان است. بی‌قراری، سهم آدمی در این وادی حیرانی است. آدمی در میانه ی بی‌قراری‌های گونه گون دست و پا می زند. گاهی و موقتا بی‌قراری‌اش تمام می شود، در آن زمان، پایکوبان و دست افشان، شادی می کند. اما دیری نمی گذرد که بی‌قراری دیگری از راه می رسد و او را در امواج متلاطم و خشن، پایین و بالا می برد. به راستی این "قرار" است که ناپایدار و بسیار گذرا است، این "قرار" است که بی‌قراری می کند.. "بی قراری"، چون امواج سرکش، اقیانوس آرام زندگی را در هم می کوبد و گاه در هم می شکند. تجربه‌های زیسته ی آدمیان نشان می دهد که دوره‌های قرار و آرام، عمری کوتاه دارد و چون برقی است که گاه در آسمان زندگی می جهد و پیش از آن که در روشنایی آن، کوره راه تاریک را بیابد، خاموش می شود و آدمی می ماند و بیابان و تاریکی و تنهایی. بی‌قراری، سبب می شود افتان و خیزان و گاهی هراسان راه‌های ناشناخته ی بیابان را در نوردیم و باز در نقطه ی اول سرگردانی، چشم به غروب خورشید می دوزیم و آهی کشیم. در پس "اندوهی به راستی فاقد موضوع" عنان از کف می دهیم و با خود زمزمه می کنیم که "چرا چنین چیزی بر من رخ داده است؟ آیا نمی توان رهایم ساخت تا خودم باشم. آیا نمی توان امانم داد تا رنج بکشم، زندگی کنم، بخورم، بخوابم، از رنج و تشویش بر خود بلرزم؟ خواستار این آرامش نیستم."


بیابان را در می نوردیم اما به تعبیر حافظ:


از هرطرف که رفتم جز وحشتم نیفزود
زنهار از این بیابان وین راه بی‌نهایت


بی‌قراری، پدیده ی‌ای به یک شکل و ماهیت نیست. بلکه اصنافی از بی‌قراری وجود دارد که در هم می پیچند و راه‌های گریز را بر آدمی می بندند. به نحوی که مستمرا از این بی‌قراری به نوع دیگری از بی‌قراری، رانده می شویم. از سوی دیگر، سطح و کیفیت بی‌قراری هر انسانی به شکل زندگی او و مشابه "بودن" اوست. هم چنان که دردها و آرزوها و رنج‌ها و پرسش‌ها و نیازهای هر کسی نیز چنین رنگارنگ است. زیرا "بودن" و جهان هر کسی با دیگری متفاوت است. از این رو ممکن است کسانی برخی از انواع بی‌قراری را تجربه نکنند و یا دست کم به نحو مدام و مستمر با آن مواجه نشوند.

 


اصناف بی‌قراری:

۱. بی‌قراری جسمی و یا جسمانی.

این نوع بی‌قراری ممکن است نتیجه و محصول یکی از علت‌های زیر باشد:

الف) نیازهای برآورده نشده، مانند گرسنگی، تشنگی و نظایر آن

ب) بیماری و دردهای جسمانی

ج) اختلالات و نواقص جسمی

د) ناتوانایی‌های ذهنی – روانی


درد که طولانی می شود و بیماریی که بهبود نمی یابد و جسمی که در فراز و فرود زندگی رنگ می بازد، آدمی را بی‌قرار می کند. تا جایی که از دست خودش خسته می شود و تحمل بر دوش کشیدن جسم خود را از دست می دهد. گذشت زمان بدن را فرسوده می کند و حوادث بر جسم آدمی دستبرد می زند و ناتوانی و بیماری و سستی را بر او تحمیل می کند.

 

۲. بی قراری احساسی و عاطفی:

این نوع از بی‌قراری را می توان بی‌تابی و بی‌قراری روان شناختی هم نامید. زیرا روان آدمی در کشاکش و نبرد با علت هایی به بی‌قراری دچار می شود. مادری که کودکش را ترک می کند، حالت شادی و قرار را از او می ستاند و این کودک است که باید با بی‌قراری دست و پنجه نرم کند. بی‌قراری عاطفی، نتیجه ی شرایط ناگواری است که روان را در هم می ریزد و سامان پیشین‌اش را می ستاند. این دلایل و علت‌ها می توانند از درون فرد، نشات بگیرند و ممکن است که منشا بی‌قراری روان شناختی، عنصری در بیرون از انسان قرار گرفته باشد. بی‌قراری روان شناختی، بیشتر با خستگی و احساس بیهودگی روان شناختی هم خانه است. این همان چیزی که شوپنهاور از آن یاد می کند. شوپنهاور معتقد است آدمیان در دو سوی یک طیف، مستمرا در حال رفت و برگشت اند . گاهی به این سو و گاهی به آن سو گام برمی دارند به نحوی که در یک موقعیت، با رنج و در موقعیت دیگر با ملال، مواجه می گردند. رنج نداشتن و رنج خواستن‌ها و آرزوها. و ملال از داشتن‌ها و تکرارها.


وقتی مطلوب دلخواهش را ندارد، وقتی هدفی شیرین دارد اما در عمل، فاصله ی چاره ناپذیری میان خود و خواسته‌اش می بیند، رنج فقدان را تجربه می کند و از این رو، در پی طلب آن بر می آید، اما او اکنون ازدست یافتن به آن ناتوان است، پس رنج می کشد. رنج دوری و فاصله ی میان باید‌ها و هست ها. رنج فقر و نداشتن ها. اما وقتی که به مطلوبش راه یافت و آن را در تملک خویش درآورد، پس از مدت کوتاهی، از آن دلزده می شود. گرچه قبلا از نداشتن‌اش احساس ناراحتی و رنج می کرد، اما اکنون از داشتن‌اش ابراز خشنودی نمی کند. او اکنون دچار ملال گشته است و تکرار آن داشتن، خسته‌اش می کند. در این مرحله است که ملال مالکیت را با خود حمل می کند. وقتی چیزی را ندارد و آرزو می کند داشته باشد، بی‌قراری او را رنج می دهد تا آن را که می خواهد فراچنگ آورد. اما هنگامی که آن را می یابد و مدتی با آن سر می کند مجددا بی‌قرار می شود و در پی آن است، تا از آن رهایی یابد و از کسالت داشتن‌اش بگریزد. در این نظرگاه، رنج و ملال، گویا نهالی است که در سرشت انسان کاشته شده است.


بی قراری روان شناختی، بی‌قراری است که ریشه در تشویش ها، اضطراب ها، دلهره و رنج‌های روان شناختی دارد. وقتی عزیزی را از دست می دهیم، وقتی دچار بیماری سخت و کشنده‌ای می شویم، وقتی ستمی بر ما می رود، وقتی روان ما لگد کوب این و آن می شود، وقتی در پروسه ی عشق شکست می خوریم و نظایر این ها، در این موقع است که از ناحیه ی روان دچار به هم ریختگی و آشوب می شویم و در نتیجه، آرامش و قرارمان را از دست می دهیم و بی‌قراری بر ما مستولی می شود. زخم‌ها و رنج‌های روان شناختی و نیازهای برآورده نشده ی درون، بی‌قراری عاطفی را گسترش می دهند

 

۳. بی‌قراری معرفتی:

بی قراری معرفتی، ناشی از عطش عقل برای دانستن و دست یافتن به حقایق است. عقل، در برابر مجهولات، حساس می شود. می خواهد بداند. کاوش‌های عقلانی و جستجوهای معرفت شناختی، نتیجه ی عدم اقناع عقل در برابر پاسخ‌های داده در تاریخ بشری است. شوق دانایی و دانستن، عقل را بی‌قرار می کند. هر کس به میزانی که پرسش دارد، به همان میزان به بی‌قراری معرفتی مبتلا گشته است. فراوانی پرسش ها، بهترین شاخص برای اندازه گیری پدیده ی بی‌قراری در شخصی است که آرامشش را از دست داده است. کسانی که فیلسوف مشربند، بالاترین بی‌قراری معرفتی را تجربه می کنند. یک پرسش، ممکن است خواب را از چشمانشان برباید و آنان را به وادی سرگشتگی بکشاند. وقتی عقل با جهل مواجه می شود، نبرد و نزاع معرفتی آغاز می گردد. گویی، آرامش و آسایش فیلسوف، قربانی این نزاع بی‌پایان می گردد. از آن جایی که همواره مجهولات آدمی بیش از معلومات اوست، پس بی‌قراری برای دانستن، امری دایمی و همیشگی می شود. بی‌قراری معرفتی، همان روحیه ی جستجوگری عقلانی برای شناخت هر چه بیشتر واقعیت‌ها است.

 

۴. بی قراری وجودی:

گاهی جسم، گاهی عقل و گاهی روان ما، سربازان بی‌قراری و سپاهیان بی‌تابی را بر سریر حکومت می نشانند و تازیانه ی بی‌شکیب را در کف‌شان می نهد تا هر آن چه می توانند رنج بیافرینند و کشتی را به این سو و آن سو کج کنند. اما بی‌قراری بنیادین وجودی، کار صد لشگر می کند و به تنهایی، کوزه ی تحمل آدمی را لبریز از بی‌قراری و بی‌تابی می نماید. فیلسوفان اگزیستانسیالیسم، در جدال با این گونه بی‌قراری است که سرشت آدمی را بر ملا می کنند. بی‌قراری‌ای که دیوار نیهیلیسم و بی‌معنایی جهان بر سر انسان ویران می کند و طوفان مرگ، از هر سو می وزد. نیچه، سرآمد، بی‌قراری وجودی است. خود را غریبه‌ای در این جهان می یابد. آواره‌ای سرگردان و عابری خسته که درونش و بلکه وجودش را آشوب فرا گرفته است.


پل تیلیش، سه گونه اضطراب را منشا بی‌قراری بر می شمارد: "اضطراب از سرنوشت و مرگ"، "اضطراب از پوچی و بی‌معنایی" و "اضطراب گناه و محکومیت". اضطراب‌های سه گانه، ذاتی و وجودی آدمی است و نه حالتی غیر طبیعی و یا عرضی. این سخن بدان معنا است که سرشت آدمی در آن درپیچیده شده است و از این رو نازدودنی است. در این میان، کسانی دیگر از اگزیستانسیالیست ها، هم چون اروین یالوم، بر عنصر "تنهایی" چاره ناپذیر آدمی تاکید می ورزند. به تعبیر یالوم، "آدمی بی‌رحمانه تنها است." در این دیدگاه انسان موجودی تنها است. تنهایی جزو ذاتی اوست و ناچار از آن است.


جهانی که به ظاهر با ثبات و با قرار به نظر می رسد، هر از چند گاه در هم می ریزد و روند آشنایی زدایی از هستی، جان آدمی را بی‌قرار و مضطرب می کند. چندان که "لنگر در خانه بودن از جای کنده می شود". در این لحظات، دلهره ی عمیق تهی بودن و گم شدن، بر سرزمین آشفته ی درون سایه می افکند . در این حالت است که آدمی خود "در کام صحرای متروک درون خودش می افتد، دنیا ناگهان نا آشنا و بیگانه می شود." حس غریبگی با جهان، بیگانگی با همه چیز حتی بیگانگی با خود و حس تنهایی وجودی، قرار و آرامش را می رباید و بی‌قراری را به انسان تحویل می دهد.

 

۵. بی قراری عارفانه (معنوی)

بی قراری عارفانه، همنشین و همسایه ی بی‌قراری اگزیستانسیالسیتی است اما گویا این نوع بی‌قراری، چیز دیگری است زیرا در این نوع بی‌قراری، پای امر متعال در میان است. (شاید هم بتوان برای بی‌قراری عارفانه، ماهیت وجودی قائل شد). وقتی که آدمی به خود می نگرد و در می یابد که موجودی است که می میرد (مرگ آگاهی). تنها و ناتوان است و یکی از ناتوانی‌های او، ناتوانایی در معنا کردن خود و هستی و زندگی است.، آن گاه دچار بی‌قراری می شود. اما در بی‌قراری عارفانه، چشم آدمی به آسمان خیره می شود و پس از آن که عظمت هستی را تجربه می کند، آن گاه به کوچکی و حقارت خود پی می برد. مرزهای میان دو نوع اخیر بی‌قراری، کدر و ناپیدا است. شاید نتوان مرز مشخصی میان این دو نوع کشید. عارف، تجربه ی فراق و جدایی می کند و از این رو می نالد و بی‌قرار است. اما برخی از انواع بی‌قراری‌های وجودشناسانه، خود را در هستی، تنها می یابد. پرتاب شده به هستی، بیگانه ی بیگانه(هم چون سارتر).


امام علی در نهج البلاغه، چهره ی بی‌قرار خویش را به نمایش گذاشه است و نشان می دهد که بی‌قرارترین جان هستی است. بی‌تاب‌ترین روحی است که در قالب انسانی تجسد یافته است. از نهج البلاغه، به روشنی می توان دریافت که پریشانی و بی‌قراری با او چه می کند و چگونه زندگی‌اش را در هم می پیچد. پس از او، مولوی است که انعکاس روح بی‌قرارش را در مثنوی و شمس، به نمایش گذاشته است. نی وجودش از آن رو ناله سر می دهد که او را از نیستان ببریده اند. مثنوی تماما ناله‌های محزون بی‌قرار عارفانه است، اسیری که در پی گریزگاهی است تا خود را از زندان برهاند. هم چون پرنده‌ای که بال و پر بر میله‌های قفس می کوبد تا شاید روزنی بیابد. جان عارفان در همه حال، فراق و جدایی از معشوق ازلی و متعالی را از سر می گذراند. ناله‌های عارفانه یی که در جدایی از معشوق متعالی، سینه را شرحه شرحه می کند. از این رو این نوع بی‌تابی را می توان بی‌قراری عاشقانه نام نهاد. عشق، آتشی است که بر نیستان وجود می افتد و همه چیز را می سوزاند.


جان شیرین مولوی در اسارت تلخ جدایی، بی‌تاب و بی‌قرار می شود. و از درونی چنین بی‌قرار و بی‌تاب است که مثنوی خلق می شود.، آشوبی به نام "مثنوی"، محصول بی‌قراری مولانا است. شادی عارفانه، جان را شیرین می کند، اما تلخی بی‌شماری بر کام آدمی می چکاند، تا جایی که از مملکت عرفان، ناله‌های محزون و اندوهناک به گوش می رسد. عارف، خود را در تنگنای این جهانی اسیر می بیند. او در پی وصل به جان جان و یا هستی هستی‌ها است. زندگی عارفانه، سراسر تموج و به تعبیر مولانا، زیر و بالا شدن‌ها است. این دریا، یک دم آرام نمی ماند. در این جا است که مولوی از زمزمه می کند:


غرق حق خواهد که باشد غرق‌تر همچو موج بحر جان زیر و زبر

زیر دریا خوشتر آید یا زبر
تیر او دلکش‌تر آید یا سپر


دل بی‌قرار مولوی، حزین است و در پی روزگار وصل می دود. به تعبیر خودش،" روز از سفر به فاقه و شب‌ها قرار نی".


در زاهدی شکستم به دعا نمود نفرین
که برو که روزگارت همه بی‌قرار بادا

نه قرار ماند و نی دل به دعای او ز یاری
که به خون ماست تشنه که خداش یار بادا

تن ما به ماه ماند که ز عشق می‌گدازد
دل ما چو چنگ زهره که گسسته تار بادا


عارفان و تنهایان، به ما گوشزد می کنند که "قرار"، کمیاب‌ترین کالای این جهانی است. نادره چیزی است که اندک زمانی و دیر زمانی از ما می رمد. پریچهره‌ای که تاب مستوری ندارد، اما رخ می نماید و باز در پرده می شود. بی‌قراری، واقعی‌ترین واقعیت‌های این جهانی است. این وضعیت تراژیک آدمی است که میان قرار و بی‌قراری آرام نمی یابد. آرام و قرار سرابی است بر سر دو قله کوه دور از هم. و زندگی ما آدمیان سعی بین رنج و ملال است. تا خود چه زمانی چشمه ی آرامش بجوشد و ما را سیراب کند.


-------------------------------------

 

۱] - ژان ماری گوستاو لوکلزیو، خلسه مادی

۲] - شجاعت بودن، پل تیلیش

[۳] روان کاوی اگزیستانسیال، اروین یالوم

[۴] – پیشین

۵) در باب حکمت زندگی ، شوپنهاور

۶) مفهوم سکونت ، کریستیان نوربری


نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست.

ارسال به :


نظرات
ارسال نظر
مشخصات فردی من را به خاطر داشته باش

*نظرات حاوی کلمات و عبارات رکیک و غیر اخلاقی و همچنین توهین و افترا منتشر نخواهد شد .
**از نوشتن نظر خود به صورت فینگلیش خودداری نمایید.
***از اینجا فینگلیش را به فارسی تبدیل کنید.