سه‌شنبه ۰۴ مهر ۱۳۹۶ -
- 26 Sep 2017
05 محرم 1439 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۸:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
راه‌های کاهش اعدام
آیا افرادی که امروزه محارب خوانده می شوند طبق قرآن و سنت محاربند؟و آیا در صورت اثبات محاربه، همه محاربین باید اعدام شوند؟ 


"إِنَّمَا جَزَاء الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُواْ أَوْ يُصَلَّبُواْ أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلافٍ أَوْ يُنفَوْاْ مِنَ الأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ". (آیه۳۳ سوره مائده)


 صورت مسئله :
آیا افرادی که امروزه محارب خوانده می شوند طبق قرآن و سنت محاربند؟

و آیا در صورت اثبات محاربه، همه محاربین باید اعدام شوند؟

 


الف - محارب کیست؟


۱- شرایط محیطی نزول آیه:

هنگام ظهور اسلام در جزیرة‌العرب رسم غارتگری و راهزنی معمول و رایج بود و قبایل قوی‌تر و بزرگتر همواره قبایل کوچکتر و ضعیف‌تر را مورد غارت قرار می‌دادند و قبایل راه را بر کاروانیان یکدیگر می‌‌بستند و اموال و چهارپایان را به‌عنوان غنیمت به تاراج می‌بردند و به این ترتیب سلب امنيت و آرامش از مردم مي‌نمودند.


۲- در مورد شأن نزول آیه آمده است:

گروهی از قبیله بنی ضبه در حالی که بیمار بودند نزد پیامبر آمدند و اسلام آوردند، پیامبر به آنان فرمود: نزد من بمانید هرگاه سلامت یافتید شما را به جنگ می‌فرستم. آنان گفتند: به دلیل ناسازگاری با هوای مدینه، ‌ما را از مدینه بیرون بفرست. پیامبر ایشان را به منطقه‌ای فرستاد که در آنجا شتران صدقه که بابت زکات گرفته شده بود، نگهداری می‌شدند. آنان از شیر شتران می‌خوردند. وقتی بهبود یافته،‌ سه نفر از مردانی را که در آنجا مسئول نگهداری شتران بودند به قتل رساندند و شتران را غارت کرده با خود بردند. هنگامی که این خبر به پیامبر رسید پیامبر غلامش یسار را با گروهی به‌دنبال آنان فرستاد، آنان با این گروه جنگیدند و یسار را گرفته، دست و پای او را بریدند تا آن که کشته شد و خود فرار کردند. پس از مدتی که آنان را یافتند نزد پیامبر آوردند. در این زمان آیه۳۳ سوره مائده نازل شد و آنان را محارب با خدا و پيامبر خدا ناميد تا رسول خدا با اجراي اين مجازات، از بند‌گان ضعيف و بي‌پناه خدا دفاع و حمايت نموده و در جامعه ايجاد امنيت و آرامش نماید .


۳- نظر فقها در باره محارب:

· شيخ طوسي: محارب كسي است كه با كشيدن سلاح، مردم را مي‌ترساند.
· شيخ مفيد: هرگاه اهل فساد در سرزمين مسلمين، سلاح خود را آشكار كرده و اموال مردم را غارت كنند، امام(ع) مخيّر است كه از ميان مجازات‌هاي اربعه يكي را انتخاب كند.
· آیت‌الله خمینی در تحریرالوسیله: محارب کسی است که سلاح خود را آخته وآماده سازد و به ترساندن مردم و سلب امنیت و ایجاد فساد در جامعه اقدام نماید.
· آیت‌الله منتظری: علاوه بر «مسلح بودن» و «سلب کردن امنیت» از مردم، ش رط «قصد ترساندن» داشتن را نیز برای احراز این جرم لازم است.
· صاحب جواهر: همان گونه كه وقوع ترس در ميان مردم بدون داشتن قصد اخافه از جانب كسي، موجب تحقق محاربه نمي‌شود، داشتن قصد اخافه و عدم وقوع رعب و هراس و اخذ مال نيز، محاربه محسوب نمي‌شود.
· برخي از مراجع تقلید معتقدند که جرم محاربه به حصول نتيجه بستگی دارد و حرمت محاربه را به دليل ايجاد خوف ناشي از اقدام محارب می‌دانند نه صرف اخافه.
· ميرزاي قمي معتقد است، اجراي حدود در زمان غيبت محل تأمل و توقف است و بايد به جاي آنها تعزير کرد.
· علامه طباطبایی می‌گوید این آیه شامل همه کسانی‌که با پیامبر و یا با مسلمانان می‌جنگیدند نمی‌شود. علی(ع) نیز کسانی را که با او جنگیدند مشمول این آیه ندانست و مجازات‌‌های یادشده در آیه را در حق آنان تجویز نکرد.

۴- سخن قانون در باب محاربه:

· قانون‌گذار در تعريف محاربه در ماده ۲۸۰ ،«موجب ناامني در محيط شود» را قيد کرده است.
· ماده۲۷۹ قانون مجازات اسلامی جدید: محاربه عبارت از کشیدن سلاح به قصد جان، مال یا ناموس مردم یا ارعاب آنها است، به نحوی که موجب ناامنی در محیط گردد. هرگاه کسی با انگیزه شخصی به سوی یک یا چند شخص خاص سلاح بکشد و عمل او جنبه عمومی نداشته باشد و نیز کسی که به روی مردم سلاح بکشد، ولی در اثر ناتوانی موجب سلب امنیت نشود، محارب محسوب نمی شود.
· اگر ماده ۲۷۹ قانون مجازات جدید اسلامی اجرا شود بسیاری از متهمانی که طبق ماده ۱۸۶ و ۱۸۷ قانون مجازات سابق به اتهام محاربه به اعدام محکوم شدند از اعدام نجات می‌یابند.
· ماده ۱۹۱: انتخاب هر یک از این امور چهارگانه به اختیار قاضی است خواه محارب کسی را کشته یا مجروح کرده یا مال او را گرفته باشد و خواه هیچ یک از این کارها را انجام نداده باشد.
· به استناد ماده ۱۸۶ قانون مجازات اسلامی سابق، آنها که به عنوان هواداری از یک گروه خاص بدون استفاده از سلاح به اعدام محکوم شده بودند و یا کسانیکه به استناد ماده ۱۸۷ قانون مجازات اسلامی سابق در ارتباط با تهیه اسلحه و مواد منفجره و یا در اختیار قرار دادن امکانات مالی برای گروه‌های مسلح یا گروه‌های (برانداز) محکوم به محاربه و اعدام شده اند، طبق ماده۲۷۹ قانون مجازات اسلامی جدید باید اجرای احکام آنها متوقف شود. این ماده ( ۲۷۹) می‌گوید: " محاربه عبارت از کشیدن سلاح به قصد جان، مال یا ناموس مردم یا ارعاب آنها است، به نحوی که موجب ناامنی در محیط گردد. هرگاه کسی با انگیزه شخصی به سوی یک یا چند شخص خاص سلاح بکشد و عمل او جنبه عمومی نداشته باشد و نیز کسی که به روی مردم سلاح بکشد، ولی در اثر ناتوانی موجب سلب امنیت نشود، محارب محسوب نمی شود."
· ماده ۲۸۸- هرگاه اعضای گروه باغی، قبل از درگیری و استفاده از سلاح، دستگیر شوند، چنانچه سازمان و مرکزیت آن وجود داشته باشد به حبس تعزیری درجه سه ( حبس بیش از ده تا پانزده سال- جزای نقدی بیش از سیصد و شصت میلیون (۳۶۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال تا پانصد و پنجاه میلیون (۵۵۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال) و در صورتی که سازمان و مرکزیت آن از بین رفته باشد به حبس تعزیری درجه پنج (حبس بیش از دو تا پنج سال - جزای نقدی بیش از هشتاد میلیون (۸۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال تا یکصد و هشتاد میلیون (۱۸۰.۰۰۰.۰۰۰)ریال - محرومیت از حقوق اجتماعی بیش از پنج تا پانزده سال - ممنوعیت دائم از یک یا چند فعالیت شغلی یا اجتماعی برای اشخاص حقوقی- ممنوعیت دائم از دعوت عمومی برای افزایش سرمایه برای اشخاص حقوقی محکوم می شوند.
· ماده ۲۸۷- گروهی که در برابر اساس نظام جمهوری اسلامی ایران، قیام مسلحانه کند باغی محسوب می‌شود و در صورت استفاده از سلاح، اعضای آن به مجازات اعدام محکوم می گردند.

۵- شروط محارب:

· بلوغ: در قصاص نه تنها شخص باید بالغ باشد ، بلکه چنانچه‏ ‏از قرائن و شواهد يا به دليل معتبرى معلوم شود فرد بالغ نه تنها قصد قتل‏ ‏نداشته است، بلكه هرچند به سبب كمى سن، تصور نمى‌كرده است عملش‏ ‏منجر به قتل شود و يا اعتقاد داشته است كه در چنين مواردى قتل شرعا جايز و‏ ‏مشروع است، در اين صورت قصاص منتفى مى‎شود.
· قصد و علم به فساد: هرگونه فعاليتي كه موجب مفسده عمومي در جامعه مي‎شود اگر بدون قصد افساد و بدون علم و توجه باشد، بلكه به انگيزه‌هاي ديگري انجام شود، حكم افساد بر آن مترتب نيست .
· قصد ترساندن مردم با به كارگيري اسلحه: محارب به كسي اطلاق مي‎گردد كه به قصد ترساندن مردم با به كارگيري اسلحه، آرامش، آزادي و امنيت عمومي را سلب نمايد و اگر هر يك از سه عنوان ياد شده احراز نگردد عنوان محارب صادق نخواهد بود؛ يعني اگر سلاح در كار نيست، يا سلاح اظهار شود ولي در حد اخافه نيست، يا خوف محقق شود ولي قصد آن احراز نشود، نمي‌توان محاربه را به كسي نسبت داد. (آیت الله منتظری ج۱ –ص۴۲۰ دیدگاهها)

· محاربه محارب باید ظاهر و علنی باشد، زیرا در غیر این صورت عنوان محارب صدق نخواهد كرد.
· عدم وجود انگیزه و عداوت شخصی یا غرضی دیگر، هر چند غرضی غیر شرعی باشد.
· هدف محارب نوع مردم است و برای او همه مردم هدف می باشند و هر کس که به دام او بیافتد مورد تهاجم وی قرار می گیرد.
· ناتوانی در سلب امنیت: ماده ۲۷۹.. و نیز کسی که به روی مردم سلاح بکشد، ولی در اثر ناتوانی موجب سلب امنیت نشود، محارب محسوب نمی‌شود.
· ایجاد رعب و وحشت میان مردم (إخافة الناس) با هدف افساد و ربودن مال در زمین باشد.
· برای تحقق محاربه قصد اخافه و تحقق خارجی اخافة نیز لازم است.
· "محارب و مفسد و باغي" بر كساني منطبق مي‎شود كه دست به قيام مسلحانه بزنند و مجرد انتقاد و نصيحت و حتي قبول نداشتن برخي اشخاص نه محاربه است نه افساد و نه بغي و يا ارتداد. (آیت الله منتظری ج۱ - ص۴۲۲ کتاب دیدگاه‌ها)
· شخص قصد براندازي داشته باشد نه انگیزه دیگری.


 ب- آیا شخص محارب راه بازگشت ندارد؟


۶- راه بازگشت محارب:

· توبه محارب: "إِلا الَّذِینَ تَابُوا مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُوا عَلَیهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ(۳۴) مگر آنها که قبل از دست یافتن شما بر آنان توبه کنند، بدانید (خدا توبه آنها را میپذیرد) خداوند آمرزنده و مهربان است. البته توبه آنها سبب نمیشود که اگر قتلى از آنها صادر شده یا مالى را به سرقت برده اند مجازات نشوند، تنها مجازات تهدید مردم با اسلحه برداشته خواهد شد. ( لازم به تذکر است که توبه یک امر قلبی است)
· عفو و بخشش: اگر محارب کشته باشد و اولیای دم گذشت کنند با پرداخت دیه جلوی اعدام گرفته می‌شود یا اگر مالی برده است با برگرداندن آن، مجازات سلب می‌شود.

۷- تبصره‌های قابل استفاده در فقه و مجازات اسلامی:

· به موجب آیه ۱۲۶ سوره نحل تناسب جرم و بر طبق حدیث شماره ۳۴۸۳۵ از وسایل‌الشیعه جلد ۲۸ از امام صادق(ع) در باره راهزن (قاطع الطریق) پرسیده شد: "مردم می‌گویند امام مخیر است که هرچه می‌خواهد بکند. امام می‌فرماید: این‌گونه نیست که امام هرچه می‌خواهد بکند،‌ بلکه امام به قدر جنایت مرتکب شده، آنان را مجازات می‌کند." و بعد ادامه می‌دهد: "اگر کسی راهزنی کرد و مرتکب قتل شد و مال مردم را برد دست و پای او قطع و به دار آویخته می‌شود و کسی‌که راهزنی کرد و مرتکب قتل شد اما مالی نبرد، کشته می‌شود و کسی‌که راهزنی کرد و مال مردم را گرفت اما کسی را نکشت دست و پایش قطع می‌شود و کسی‌که راهزنی کرد، اما مالی را نگرفت و کسی را نکشت تبعید می‌گردد". مجازات باید رعایت شود،: «و ان عاقبتم، فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به»، یعنی اگر مجازات می‌کنید، پس باید همانند آنچه بر شما رفته مجازات کنید. و عدم رعایت مساوات جرم و مجازات همانا ظلم، تعدی و افراط است.
· عده‌اي از فقهاي اماميه همچون فقهاي عامه، براي مجازات محارب، قائل به قاعده فقهي «الاسهل، فالاسهل» در مورد يكي از مجازات‌هاي چهارگانه هستند.
· فقها همواره در مجازات‌هایی که جسم و جان انسان را تهدید می‌کند بویژه در اقامه حدود قائل به احتیاط بود‌ه‌اند و معتقدند که با ورود کوچکترین شبهه‌ای حدود ساقط می‌شود.
· برخی از فقها اقامه حدود را توسط غیرمعصومین مجاز ندانسته‌اند،
· كسي كه برروي مردم سلاح بكشد ولي دراثر ناتواني موجب هراس هيچ فردي نشود محارب نيست.
· از جمله «تشهير السلاح لاخافة الناس» و لام آن در «لاخافة الناس» استنباط مي‌شود كه آن چه براي تحقق محاربه لازم است، داشتن قصد اخافه است.
· اگر كسي سلاح خود را با انگيزه عداوت شخصي به سوي يك يا چند نفر مخصوص بكشد و عمل او جنبه عمومي نداشته باشد محارب محسوب نمي‌شود.
· هر کاری که عقلا و افکار عمومی آن را غیرعادلانه و ظالمانه بدانند، از مصادیق ظلم است. اگر قاضی بخواهد براساس عقل، ‌عدل و تعالیم قرآن یکی از مجازات‌ها را در حق محارب انتخاب کند باید تناسب بین جرم و مجازات را رعایت کند.
· در علم اصول، قاعده «كلما حكم به العقل حكم به الشرع» می‌گوید: هر چيزي كه عقل به آن حكم كند شرع نيز مطابق آن حكم مي‌كند؛ تخییر معمولاً‌ میان چیزهایی واقع می‌شود که همسنگ و در عرض یکدیگر باشند و قتل و تبعید همسنگ یکدیگر نیستند.
· از نظر آیت‌الله منتظری: "فعاليت‌هاي سياسي از قبيل انتقاد، تجمعات، راهپيمايي آرام، مقاله نويسي، تشكيل جمعيت‌ها و احزاب و مانند اينها مصداق هيچ كدام از عناوين: "محاربه"، "بغي" و "افساد" نمي باشد، زيرا عنوان "محاربه" متقوّم است به ترساندن مردم و سلب امنيت جامعه با استفاده از سلاح و زور، در حالي كه فعاليت‌هاي سياسي اين گونه نيست بلكه گاه از مقوله امر به معروف و نهي از منكر مي‎باشد و در جهت احقاق حقوق جامعه است.
علاوه بر اين عناوين محاربه"، "بغي" و "افساد" از عناوين قصديه مي‎باشند و صدق و احراز هر يك از آنها متوقف است بر احراز قصد شخص و يا - حداقل - علم او به اثرگذاري و احراز اين دو شرعا شرايط ويژه اي دارد و به آساني صورت نمي‌پذيرد. و اصولا در مواردي كه اندك شبهه اي از ناحيه موضوع جرم يا حكم آن وجود داشته باشد، دستور شرع مقدس رعايت احتياط است، بخصوص در امور مربوط به نفوس، دماء، اموال و آبروي افراد. و به بياني ديگر در موارد فعاليت‌هاي سياسي، اولا: از آنجا كه مصداق هيچ يك از عناوين فوق نمي‌باشند هيچ مجوز شرعي براي منع از آنها يا بازداشت و محاكمه افراد با اين اتهام وجود ندارد؛ در دستورات اسلام و سيره رسول خدا(ص) و اميرالمؤمنين(ع) بازداشت و محكوميت سياسي و اينكه كساني را به مجرد اعتقاد و يا اظهارنظر در برابر حاكميت و انتقاد از آن بازداشت و محاكمه نمايند وجود ندارد. مخالفان سياسي حضرت امير(ع) در زمان حكومت آن حضرت به صورت علني و با آزادي كامل عليه ايشان فعاليت مي‎كردند، و حتي عبدالله بن كواء كه از خوارج بود در حضور آن حضرت علنا عليه ايشان شعار مي‎داد، ولي تا زماني كه آنان دست به سلاح نبردند آن حضرت نه تنها آنان را بازداشت نكرد بلكه حقوق آنان را نيز از بيت‌المال قطع ننمود. و ثانيا: بر فرض اينكه شرعا بتوان اشخاص را به خاطر فعاليت‌هاي سياسي بازداشت و محاكمه نمود، چون در اين گونه اتهامات محاكم و قضات منسوب به حاكميت ذي نفع و طرف دعوا هستند - و از شرايط قاضي بي طرفي او نسبت به موضوع مورد محاكمه مي‎باشد - آنان نمي توانند به قضاوت بپردازند. از اين رو بايد اين قبيل اتهامات در يك دادگاه مرضي الطرفين، آن هم با حضور هيأت منصفه بي طرف خبره نسبت به مسائل سياسي و معتمد و منتخب مردم رسيدگي شود".(آیت‌الله منتظری ج۱ -ص۴۶۵ دیدگاه‌ها)

· در روايت عبيدالله مدائني از امام صادق(ع) نيز آمده است: "اگر كسي با خدا محاربه كند و در تباه ساختن زمين سعي و كوشش نمايد ولكن كسي را نكشته و مالي را به غارت نبرده باشد، مجازات او نفي از زمين(تبعید) است".
· مفهوم و تعریف قاعده درأ: در مواردی که وقوع جرم یا انتساب آن به متهم و یا مسئولیت و یا استحقاق مجازات وی به جهتی محل تردید و مشکوک باشد به موجب این قاعده باید جرم و مجازات را منتفی دانست و حدود را با وجود شبهه دفع و رفع کرد. با این قاعده ” الْحُدُودَ تُدْرَأُ بِالشُّبُهَاتِ (در بیش از هفت مدرک از منابع روایى موجود است (از جمله در کتاب‌های تحف العقول و دعائم الاسلام و نهایه الارب)"، قضاوت‌های مبتنی بر کینه، از بین میرود. در تاریخ ۱۳/۸/۱۳۸۸ آیت الله منتظری در مورد قتل نوجوانی که مرتکب قتل شده بود می‌گویند: "هرکس مرتکب قتل عمد شود، مشمول حکم جواز قصاص اولیای دم مقتول می‌باشد. منتهی‌الامر در مورد نوجوانی که در اثر جوانی و جهالت، قبح و حرمت قتل را نمی‌دانسته یا آلتی را که به کار برده است، قتاله بودن آن را نمی‌دانسته و یا به نظر خودش قتاله نبوده است، یا در صدق یکی از موارد ذکر شده شک و شبهه‌ای در بین باشد، به حکم قاعده"درأ" بعید است حکم قصاص جاری باشد".
· هرگاه اجراى حدى از حدود الهى در شرايط خاصى مستلزم عوارض‏ ‏سوء و منفى براى مذهب يا جامعه باشد، حاكم شرع جامع الشرايط مى‎تواند‏ ‏بلكه بايد اجراى آن را متوقف نمايد.
· ‏‏"از طرفي با توجه به اين كه هدف اصلي از تشريع احكام جزائي اسلام، حفظ جامعه از تعدي و تجاوزات افراد مجرم به نفوس و اموال و حقوق مردم و تنبه و اصلاح مجرمين و هدايت آنها مي‎باشد، و نيل به اين هدف با تغيير و تحول جوامع در ابعاد فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي در همه جوامع و اعصار يكسان نخواهد بود، از اين رو ممكن است بعضي از مجازات‌ها به خاطر عدم تبيين صحيح اهداف آن يا عدم اجراي صحيح آنها مستلزم بدبيني به اصل شريعت و وهن آن گردد، در چنين فرضي بايد هرچند به طور موقت از اجراي آنها خودداري شود".( ج۲ –ص۴۰۰ دیدگاه‌ها)
· "برخي مواقع حكمي از احكام اسلام بايد با شرايط خاص خودش اجرا شود و اگر آن شرايط نباشد مي‎توان از آن صرف‌نظر كرد. مثلا حدود را در حديث وارد شده كه در كشورهاي ديگر اجرا نكنيم، چون اگر اجرا كنيم موجب وهن اسلام مي‎شود، همين ملاك در داخل هم هست . اگر مثلا از باب فرض كسي را رجم و سنگسار نماييم موجب خواهد شد كه مردم از دين زده شوند، در اين صورت از باب تزاحم ملاكات احكام، از اجراي اين حكم موقتا جلوگيري خواهد شد. اگر احكام اسلام و دين به خوبي تبيين و اجرا شود خود به خود مردم راغب و طالب خواهند شد. اسلام دين رحمت و عطوفت است نه دين خشونت و غلظت". (ج۲ – ص۲۱۸ کتاب دیدگاه‌ها)

ج: و بالاخره حرف آخر:

الف: فقه، دین نیست بلکه محصول برداشت بشر از منابع دینی در بحث احکام است و در شرایط زمانی و مکانی مختلف می‌تواند متغیر باشد.

ب: آیا در یک نظام قضایی سالم. قضات صالح هنگام قضاوت نباید به دنبال کشف و صید شبهه به نفع متهم باشند تا با آن شبهه، جلوی بسیاری از مجازاتهای سنگین و به خصوص اعدام گرفته شود؟

ج- برای معرفی درست از اسلام کدام بهتر است راه داعشیان یا راه رسول‌الله(ص) و علی(ع ) که حتی به افراد یا گروه‌هایی که با حکومت می‌جنگیدند محارب نمی‌گفتند؟ والسلام.


نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست.


ارسال به :


نظرات
ارسال نظر
مشخصات فردی من را به خاطر داشته باش

*نظرات حاوی کلمات و عبارات رکیک و غیر اخلاقی و همچنین توهین و افترا منتشر نخواهد شد .
**از نوشتن نظر خود به صورت فینگلیش خودداری نمایید.
***از اینجا فینگلیش را به فارسی تبدیل کنید.