شنبه ۰۱ مهر ۱۳۹۶ -
- 23 Sep 2017
02 محرم 1439 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۸:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
سیدجمال­ الدین اسدآبادی و گره فرو بسته جهان اسلام
 چرا ایرانیان عصر قاجار استقبال شایانی از ایده اتحاد اسلام سید جمال نشان نداند؟  


مقدمه

سید جمال الدین اسدآبادی از متفکرین و اندیشمندن عمل گرایی ایرانی در قرن بیستم است. حوزه فعالیت او جهان اسلام بود. توجه او به جهان اسلام موجب نشد تا از مسایل ایران غافل شود. ایده اتحاد اسلام مهمترین تئوری آن متفکر مسلمان بود که بسیاری از اندیشمندان جهان اسلام را تحت تاثیر قرار داد.

این مقاله در پی پاسخ به این سوال است که چرا ایرانیان عصر قاجار استقبال شایانی از ایده اتحاد اسلام سید جمال نشان نداند؟


پیشینه اندیشه وحدت

ایده وحدت بین شیعیان، دارای قدمتی به بلندای تاریخ تشیع است. امام علی (علیه السلام) پرچم دار این ایده بود و در این راه از حقوق مسلم خود چشم پوشید تا اسلام، میراث رسول خدا حفظ شود. در دوران حساس و پر مخاطره بعد از رحلت پیامبر اسلام، حضرت علی(ع) گذشته از سکوت، سعی بر آن داشت تا اصل اسلام در دامن غیر خودش پایدار بماند و هیچ­گاه منافع شخصی را بر منافع اسلام که حفظ وحدت بود مقدم نداشت تا جای که حتی در این راه با رقبای سیاسی و عقیدتی خود همکاری و مساعدت می­نمود. خلیفه دوم بارها با عبارت «لولا علی لهلک عمر» که در منابع اهل سنت و شیعه آمده است، بر این امر اقرار دارد.

هیچ کس همانند امامان معصوم(ع)، به فکر وحدت طلبی در عرصه­های مختلف سیاسی، اجتماعی، فکری، حقوقی و ... نبودند و برای تقویت این وحدت از بسیاری حقوق و امتیازات خود چشم پوشی می­کردند.[۱] همچنین دسته‌ای از علمای بزرگ شیعه در گذشته و دوران معاصر با اتکا بر همین سیره ائمه معصومین(ع)، به ترویج اندیشه وحدت پرداختند.


بنیانگذار اتحاد اسلام
این سوال در اذهان وجود دارد که مردان بزرگ نهضت­ های بزرگ را به وجود می­آورند یا نهضت­ های بزرگ مردان را؟ این موضوع بحثی قابل تامل و بحث است.

سیدجمال ­الدین اسدآبادی معروف به افغانی شخصیت برجسته و عمل­گرا، که زندانی تئوری­های ذهنی خود نشد،کمر همت را بست، بار مسئولیت به دوش انداخت و بی­آن که منتظر کسی بماند به ادای آن قیام کرد و در این راه همه سختی­ها را به جان خرید و خم به ابرو نیاورد و پس از سال­ها تلاش در سال ۱۲۷۵ه.ش (۱۸۹۷م) در استانبول در غربت وفات یافت. ادوار برون، شرق شناس شهیر انگلیسی که هم­عصر سید جمال بود درباره او می­آورد: « بدون تردید او یکی از سلسله جنبان نهضت­های اصلاحی صد ساله اخیر سیدجمال­ الدین، معروف به افغانی است. او بود که نهضت بیداری را در کشورهای اسلامی آغاز کرد، دردهای اجتماعی مسلمین را با واقع بینی خاص باز گو نمود و راه اصلاح و چاره جویی را نشان داد».[۲]

سیدجمال شناخت کاملی از مصائب و مشکلات کل جهان اسلام به عنوان یک مجموعه پیدا کرده بود اگرچه هر منطقه و کشور دارای مشکلات خاص به خود هم بود. دردهایی که سیدجمال در جامعه اسلامی تشخیص داده عبارت بودند از:
 

۱- استبداد حکام.

۲- جهل و بی­خبری توده مسلمان و عقب­ماندن آنها از کاروان علم و تمدن.

۳- نفوذ عقاید خرافی در اندیشه مسلمانان و دور افتادن آنها از اسلام نخستین.

۴- جدایی و تفرقه میان مسلمانان، به عناوین مذهبی و غیر مذهبی.

۵- نفوذ استعمار غربی.


سید برای درمان این آسیب­ها تلاشی همه جانبه آغاز کرد و هر وسیله که می­توانست در این راه به کار برد، او با مسافرت و تماس با اندیشمندان، سخنرانی، نشر کتاب و مجله و تشکیل حزب و جمعیت در طی عمر شصت ساله­اش، خود را وقف حل مشکلات جهان اسلام کرد و حتی از ازدواج و تشکیل خانواده به خاطر شرایط غیرطبیعی زندگی­اش سرباز زد. این مقاله نگاهی بر فعالیت سید جمال خواهد داشت و به بررسی زوایا، مراحل و تاثیرات طرح اتحاد اسلام سید می­پردازد .

در حرکت ملل مسلمان به سوی وحدت و آزادی هیچ کس بیش از سیدجمال­ نقش نداشت. او مردی بود با شخصیتی بس قدرتمند، دارای شجاعت بیان، کنشی خستگی ناپذیر، دانشی شگفت آور، فصاحت خارق العاده در بیان و نگارش و ظاهری تکان دهنده و در عین حال با عظمت. وی در آن واحد یک حکیم، نویسنده، خطیب و روزنامه نگار، و برتر از همه یک سیاست­مدار بود که هواخواهانش او را وطن پرستی بزرگ و مخالفانش آشوبگری خطرناک تلقی می­کردند. سیدجمال به بیشتر سرزمین­های اسلامی و بسیاری از پایتخت­های بزرگ اروپایی سفر کرد و با شما کثیری از افراد برجسته زمان خود روابطی نزدیک گاه دوستانه و اغلب خصمانه چه در شرق و غرب برقرار نمود.

کلامش روشن و فصیح بود و همواره به زبانی خاص مقصود را بیان کرده از استعمال اصطلاحات معمول محاوره عامیانه پرهیز می­نمود. او با دقت بسیار واژگان خود را به فراخور توان شنوندگان برمی­گزید. به عنوان سخنور، به سختی می­توان در شرق رقیبی برای وی یافت. سید در زندگی خود پارسا بود و به امور دنیوی وقعی نمی­نهاد و از دیگر ویژگی­های او سرسخت و نترس بودن در برابر خطر، ‌صریح و ملایم اما تندخو، با همه مهربان اما در برابر بزرگان، صاحب استقلال رأی بود.[۳] سید در راه هدف به گونه­ای از خو فارغ بود که هیچ­گاه ازدواج نکرد.

در کابل او را اسلامبولی، در قاهره کُنَری، در اروپا و روسیه افغانی و در هندوستان مصریش می­پنداشتند و روزنامه­های ایران، او را سید همدانی و ایرانی می­نامیدند. بنابراین با توضیحات فوق این مردان بزرگ هستند که نهضت­های بزرگ را خلق و مدیریت می­کنند.

در سده­ های اخیر شاهد نظریه ­پردازی­ ها و بعضی اقدامات عملی در زمینه اتحاد بین مسلمین بوده­ ایم. از تخمیس مذاهب نادر[۴] تا اتحاد اسلام سیدجمال­ الدین اسدآبادی و اندیشه تقریب و هفته وحدت که در دهه شصت توسط آیت الله منتظری اعلام شد، نظریه پردازی­ های است که در عصر خود دارای جاذبه­ هایی بوده است.


ایده اتحاد اسلام

سید در عصری می­زیست که عزت، اقتدار و شوکت مسلمانان فروریخته بود. پس از سفرها و تامل­ها و دیدن حال اسفبار مسلمانان از جاوه تا اسکندریه، از تهران تا قاهره، از مکه تا ماوراء النهر، و خاموشی عالمان هیچ جا آرام نیافت. به هر کدام از کشورهای اسلامی رفت در آن جا نا به­سامانی را به چشم خود دید. او نفوذ بیگانگان دشمن اسلام و انسان را به ویژه در سلاطین و حکام و منابع قدرت مشاهده می­کرد. آن آگاه مَرد هیچ­گاه سکوت عالمان و طلاب را در برابر هجوم بیگانه نپذیرفت، از عالم دینی و مرجع شیعی مفهومی دیگر در ذهن داشت و از اسلام شناختی دیگر.[۵]

مسلمانان دچار سرنوشتی شدند که روز به روز در ورطه تفرقه، جدایی مذهبی، عقب ماندگی و تعصب فرو می­رفتند. سید با مشاهد این وضعیت مسلمانان، راه درمان را طرد عوامل جدایی و چنگ زدن به ریسمان اتحاد می­دید.

سیدجمال در مجله عروة الوثقی[۶] آورده است: « اگر مسلمانی حاضر نباشد سخن حق برادر دینی خود را بشنود چون هم مذهب او نیست و حتی از او، بیش از دشمنی اصلی و مشترک بگریزد و دشمنی با وی را در دل گیرد؛ اسلام با چنین تعصبی به شدت مخالفت کرده است. چه مصیبت­هایی که از این­گونه تعصبات بر مسلمان وارد آمد، چه خون­هایی که ریخته شد، چه شمشیرهایی که به جای کشید شدن به روی دشمن به روی برادر کشیده شد، چه بسیار نیروهایی که به جای جنگ با استعمار و کفر در راه جنگ با فرزندان توحید به کار رفته است و در پی آن بود که جامعه مستحکم اسلام تجزیه گشت و به افراد تقسیم شد؛ هر کدام آنها دارای فرقه­ای شدند و هر فرقه به­دنبال خواسته­ها و تمایلات خود رفت. عده­ای به سوی ملک و حکومت و ‌عده­ای به جانب مذهب، ‌به تدریج آثار آن عقاید و ایمانی که مسلمانان اولیه را به سوی وحدت و یگانگی دعوت می­کرد و مردم را برای استحکام وحدت جامعه اسلامی برمی­انگیخت، از روان مسلمانان زایل گشت و آنچه که از ایمان و عقاید مذهبی در ذهن آنان باقی ماند، تبدیل به یک سلسله صورت­های ذهنی شد که فقط در گنجینه خیال آنان حفظ می­شد و حافظه آنها هنگام نشان دادن معلومات نفسانی خویش به آن صورت­ها توجه می­کرد».[۷]

سید جمال­الدین پس شناخت مصائب، مفاسد و توان­مندی­های جهان اسلام، در پی یافتن راه حل و درمانی برآمد و مهمترین راه­ حلی که برای نجات جهان اسلام ارائه می­دهد، طرحی اصلاحی به نام « اتحاد اسلام» است.

شهید مطهری در تبین این ایده سید می­آورد: « ظاهرا ندای اتحاد اسلام در برابر غرب را اولین بار سید جمال طرح کرد. منظور از اتحاد اسلام، اتحاد مذهبی که امری غیر عملی است، نبود بلکه منظور اتحاد جبهه­ای و سیاسی بود یعنی تشکیل صف واحد در مقابل دشمن غارتگر.[۸]


ساختار طرح اتحاد اسلام

سیدجمال با مسافرت و حضور مستقیم در کشورهای اسلامی، جهان اسلام را یک ملت می­دید. او در شرح مبانی نظری خود در تبیین ایده اتحاد اسلام این­گونه می آورد: « سازمانِ مغز و اندیشه خود را به تشخیص درد اصلی شرق و جستجوی درمان آن اختصاص دادم. دریافتم که کشنده­ترین درد شرق، جدایی افراد آن از یکدیگر و پراکندگی اندیشه­های آنان و اختلافشان بر سر اتحاد و اتحادشان در اختلاف است. پس تلاش کردم در راه وحدت عقیده آنها و آگاه کردن آنها نسبت به خطر غربی که ایشان را فرا گرفته است.[۹]

سیدجمال با تشخیص آسیب­های که شرق را تهدید می­کند، راه حل آن را این چنین می­آورد.

۱- تفرقه مسلمین.

۲- نیاز به وحدت.

۳- خطر دشمن استعمارگر.

برای تحقیق وحدت و از بین بردن پراکندگی­ها شرق نیاز به مرکزی جهت تحقق عملی وحدت بود. گرچه در نظر، اعتقاد به اسلام و اصول آن مسئله­ای بدیهی بود ولی جهت تحقق عینی وحدت نیاز به محوریتی است که بتوان ملت­ها و دولت­های مسلمان را در محور آن متشکل کرد تا بتوان در مقابل دشمن استعمارگر که در دول اسلامی حضور دارد ایستادگی کرد.

در گذشته مسلمانان بر محوریت خلافت بغداد دارای وحدت صوری بودند. پس از قرن هفتم که این خلافت سقوط کرد، این محوریت از میان رفت. سید بر اساس این تجربه تاریخی به دنبال شکل­دهی محوریتی بود که بتوان دولت­ها و ملت­های مسلمان را به وحدت رساند. وی خلافت عثمانی را آخرین فرصت برای اتحاد دولت­های اسلامی می­پنداشت گرچه ایشان نقد­هایی بر آن داشت ولی مصالح جهان اسلام فراتر از آن می­دید.

اتحاد اسلام به معنای اتحاد دولت­ها و ملت­های مسلمان بر محوریت واحد است تا بتوان به عنوان یک کل در مقابل خطرات ایستادگی نمایند.


مراحل اجرایی طرح

سیدجمال برای چاره این دردها و بدبختی­ها از همه وسایل ممکن از جمله مسافرت به بسیاری از کشورهای اسلامی، تماس­ با اندیشمندان، سخنرانی، نشر کتاب و ‌مجله، ‌تشکیل حزب و جمعیت، و خدمت در ارتش‌(دولت) بهره جست بنابراین وی دارای فعالیت­های چند سویه بود.[۱۰]

آنچه در اسناد و مدارک مربوط به فعالیت­های سیدجمال باقی مانده و به دست ما رسیده، مسایلی است که امکان انتشار آن وجود داشته است در حالی که بسیاری از اسرار و فعالیت­های سیاسی و تشکیلاتی سید و یارانش که در کشورهای مختلف برای سازماندهی و پیشبرد جنبش صورت می­گرفت به دلیل مسایل امنیتی و حفظ جان افراد ثبت و ضبط نشده است و مطالب در کتمان مانده است.


اقدامات

اولین گام: تشکیل جمعیت عروة

سیدجمال پس از مدت­ها اقامت در هندوستان به این نتیجه رسید، بدون داشتن تشکیلات نمی­توان اهداف را پیش برد، بدین بخاطر جمعیت عروه را سازمان داد.

او در دوران اقامت چهار ساله­اش در هندوستان (حیدر آباد و کلکته ) تشکیلاتی را به نام عروه ایجاد کرد که به تدریج و با همت و پشتکاری وی، شعبه­هایی از آن در دیگر کشورها، از جمله مصر، تونس و دیگر نقاط شمال آفریقا و فرانسه دایر شد.[۱۱] ‌شیخ محمد عبده در نامه­ای که به سید می­نویسد بر این نکته تاکید می­کند که­ عروه یک تشکیلات است.

« با آن­که هفده روز است در تونس هستم، نامه شما به تاخیر افتاده است. من در اینجا به علما و امرای تونس برخوردم و آنها را شناختم و شما را به ایشان شناساندم و گفتم عروه نام جریده­ای نیست بلکه نام جمعیتی است که سید در حیدرآباد هند تاسیس کرده و شعبی در دیگر ممالک دارد. اما هیچ شعبه، شعبه دیگر را نمی­شناسد و فقط رئیس از آنها آگاه است. این­که ما می­خواهیم یک شعبه در اینجا تاسیس کنیم، پذیرفتند. من امروز کوشش می­کنم این جمعیت را تشکیل دهم. بیشتر اعضاء از دانشمندانند و به زودی نام هم قسمانمان را به شما اطلاع می­دهم. دوست دارم کسی از نام آنها مطلع نشود به آنها گفتم که کسی بر نام ایشان جز شما، من و خدا مطلع نخواهد شد.[۱۲]

مجله عروة الوثقی ارگان رسانه ­ای این جمعیت اتحاد خواه بود.

جمعیت عروه، تشکیلات سری، به رهبری سیدجمال و عبده در سراسر کشورهای اسلامی از اندیشمندان تشکیل شده بود که هم قسم می­شدند در راستای اهداف جمعیت، وحدت اسلامی و نجات و آگاهی مسلمانان فعالیت کنند.


گام دوم:‌ تشکیل کنگره اسلامی

از دیگر اقدامات در راستای عملیاتی کردن ایده اتحاد اسلام تشکیل موتمر اسلامی بود. سید کنگره اسلامی را با همکاری دیگر متفکران جهان اسلام در شهر مکه تشکیل داد. هدف موتمر اسلامی بررسی مشکلات جهان اسلام و ‌پیدا کردن راه ­حل نجات کشورهای اسلامی از سلطه استعمار بود. این کنگره در موسوم حج تشکیل شد تا توده­ های مسلمان نیز از اهداف آن آگاهی پیدا کنند.[۱۳]


گام سوم: انجمن ام ­القری

انجمن ام­ القری سازمانی بود برای این­که بتوان تشکّلی از مسلمانان، ‌علما و متفکران اسلامی و زمامداران کشورهای اسلامی به وجود آورد. سید و یارانش با تشکیل این انجمن در راستای اتحاد اسلام اقدام کردند. ناظم الاسلام کرمانی در باره انجمن چنین آورده است: « در مکه معظّمه تشکیل انجمن داده موسوم به‌ام القری و خیالش این بود نماینده­ های مسلمانان روی زمین را در این انجمن گرد ‌آورد و برای مسلمانان روی زمین یک سلطان که یا در اسلامبول و یا در کوفه سکنی و یک اعلم که در مکه نشیند و تکالیف مسلمین از این مجلس بر خیرد و پس از امضاء سلطان و اعلم منتشر گردد. سایر پادشاهان به اسم امیر الامرائی مرسوم تحت امر سلطان می­باشند. سلطان عبد الحمیدخان این انجمن را بر انداخت به توهم این­که شاید انتخاب سلطان بر حسب قرعه قرار گیرد و به غیر او قرعه افتد. دوام انجمن یک سال بود و نظام نامه آن طبع و به تمام بلدان فرستاده شد».[۱۴]


گام چهارم: اتحاد کشورهای اسلامی

سید در گام عملی دیگر خواهان اتحاد دولت­های اسلامی شد تا بتوانند در مقابل جهان خوارگی استعمارگران ایستادگی کنند. او برای تحقق و پیش­برد این طرح با نوشتن مقاله، سخنرانی، مذاکره و توان تشکیلاتی که داشت اقدام می­کرد و هدف طرح را اتحاد دولت­های اسلامی و آزاد سازی کشورهای تحت اشغال چون هندوستان می­دانست.

در این طرح به عنوان اولین گام، اتحاد ایران و افغانستان پیشنهاد شد و در ادامه اجرای طرح پیشنهاد اتحاد همه دولت­های اسلامی با محوریت خلافت عثمانی مطرح شد. سید درصدد بود با این اتحاد خلیفه عثمانی را راضی کند تا به حمایت از هندوستان، افغانستان و ترکمنستان برخیزد.

محوریت دولت عثمانی مقدمه­ای بود تا با حمایت­ها و پتانسیل این کشور دیگر دولت­ها را به اتحاد بخوانند. طرح سید مورد پذیرش سلطان عثمانی قرار گرفت و او را به استامبول دعوت کردند تا درباره طرح به مذاکره بپردازند. گام نخست طرح نزدیکی و اتحاد بین دولت­های عثمانی، ایران و افغانستان را پیشنهاد می­کند و سلطان نیز آن را می­پذیرد.[۱۵]

سیدجمال ستاد اجرایی طرح را با همکاری دولت عثمانی در استامبول راه­اندازی کرد و در مرحله بعد نامه­های به زبان­های مختلف تهیه و با مهر و امضای سلطان عثمانی به همراه هیئت­هایی روانه کشورهای مختلف کرد. مبادله هیئت­های دینی و اعزام گروه­های دوستی و اتحاد به منظور بررسی و شناسایی اوضاع و احوال و احتیاجات هر یک از کشورها بود در ضمن دعوت از کشورها به کنگره اسلامی که در آینده قرار بود تشکیل شود از دیگر کارهای آنان بود.[۱۶]

این طرح به دلیل تحولات درون خلافت عثمانی و دسیسه­های انگلیس­ها و همچنین تفاوت انتظارات سید و سلطان عبدالحمید و ترس سلطان از نفوذ سید با ناکامی مواجهه شد.


سخن آخر: گرچه سید در ایده اتحاد اسلام به اهداف مورد نظر خود نرسید ولی این اندیشه، تاثیر خود بر مسلمانان و جامعه آنان را گذاشت. آنچه امروز تحت عنوان « تقریب » یا «وحدت اسلامی » شاهد هستیم از تراوشات اندیشه سید جمال است. هر ایده و طرحی که بدنبال همبستگی مسلمانان می باشد مستقیم یا غیر مستقیم از ایده اتحاد اسلام متاثر می باشد. در دهه‌های اخیر شاهد تشکیل سازمان‌ها و نهادهای بین المللی جهت همبستگی مسلمانان می باشیم.

اما امروز جهان اسلام در بدترین شرایط ممکن بسر می­برد. از هرسو دچار تفرقه، درگیری‌های داخلی ، خشونت های غیرقابل وصف گرفتار شده است. این نزاع­ها آسیب­های جبران ناپذیری بر نیروی انسانی، و حیات ملت­های مسلمان به بار می­اورد. فاجعه غیرقابل جبران، ترسیم چهره خشن، بی‌رحم ، انعطاف پذیر، بی­منطق از مسلمانان به نمایش می گذارد. رفتار مسلمانان موجب وهن اسلام در جهان امروز گردیده است.

اندیشه وحدت یگانه راه نجات مسلمانان از اوضاع بحرانی امروز است. پیروی از ایده­اتحاد سید جمال اسدآبادی چراغ راه مسلمانان بحران زده می­باشد. .

 

 


فهرست منابع

--------------------

- آقانوری، علی، امامان شیعه وحدت اسلامی، انتشارات دانشگاه ادیان چاپ اول، ۱۳۸۷.

- آبراهامیان ، یرواند، ایران در میان دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی و ابرهیم فتاحی، نشر نی، چاپ یازدهم، ۱۳۹۰.

- آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران خوارزمی، چاپ هشتم، ۱۳۶۲،

- اشتیا، قاسم، سیدجمال الدین افغانی و افغانستان، موسسه انتشارات بیهقی، بی‌تاریخ.

- ادوارد، برون، انقلاب مشروطیت ایران، ترجمه، مهری قزوینی، انتشارات کویه ، چاپ دوم ۱۳۸۰.

- حکیمی، محمود، بیدارگران اقالیم قبله، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، بی‌تا .

- سریع القلم، محمود، عقلانیت و توسعه یافتگی ایران ، نشر فروزان، ۱۳۹۰.

- طباطبایی، سید جواد، دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران، نشر نگاه معاصر، چاپ هشتم، ۳۸۹

- طباطبایی، محیط، نقش سیدجمال الدین اسدآبادی در بیداری مشرق زمین، انتشارات دارالتبلیغ، قم، تا بی‌ تاریخ.

- عنایت، حمید، سیری در اندیشه سیاسی عرب، انتشارات امیر کبیر، چاپ دوم ۱۳۵۸.

- کواکبی، عبد الرحمان، طبایع الاستبداد و یا سرشت¬های خودکامگی، نقد و تصحیح محمدجواد صاحبی، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ سوم، ۱۳۷۸.

- مطهری، مرتضی، نهضت¬های اسلامی صد سال اخیر، انتشارات اسلامی، تهران، ۱۳۶۳.

العروه الوثقی،

- ملک‌زاده، مهدی، تاریخ مشروطیت، تهران، انتشارات علمی، چاپ سوم،

۱۱- مجموعه اسناد و مدارک چاپ نشده درباره سیدجمال الدین، جمع آوری محمدی و ایرج افشار، دانشگاه تهران.

۱۲- ناظم الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام علی اکبر سعیدی سیرجانی، انتشارات قومس، تهران، بی‌تا.

همایون کاتوزیان، محمد علی، تضاد دولت و ملت ، نظریه تاریخ و سیاست در ایران، ترجمه علیرضا طیب، نشر نی، چاپ هشتم ۱۳۹۰.


[۱] . امامان شیعه و وحدت اسلامی ص ۱۴

[۲] . نهضت­­های اسلامی در صد ساله اخیر ، ص ۱۷

[۳] . انقلاب مشروطیت ایران ، ص ۳۲ و ۲۲

[۴]. طباطبایی ، سید جواد، دیباچه­ای بر نظریه انحطاط ایران، ‌نگاه معاصر، چاپ هشتم سال ۱۳۸۹ ، ص ۴۹۱.

[۵]. بیدارگران اقالیم قبله ، ص ۵.

[۶]. مجله العروة الوثقی، پایگاه اختصاصی ـ رسانه­ای سیدجمال­الدین با همکاری شیخ محمد عبده در پاریس منتشر می­شد، که نخستین شماره آن در تاریخ ۱۵ جمادی الاولی ۱۳۱۱ ـ مطابق ۱۳ ما رس ۱۸۸۳ )‌ منتشر شد و ۱۸ شماره دوام یافت. انتشار عروة الوثقی به خاطر نقد سیاست­های بریتانیا در جهان اسلام، با فشار آن دولت بر فرانسه در سال ۱۸۸۴ متوقف شد. ( سیری در اندیشه سیاسی عرب، ص ۹۸).

[۷]. مجله العروة الوثقی، ص ۳۶ مقاله التعصب.

[۸]. نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر ص ۲۳

[۹]. العروة الوثقی ، ص ۳۸.

[۱۰]. نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر ،‌ص ۲۵.

[۱۱]. مجموعه اسناد و مدارک چاپ نشده درباره سیدجمال­الدین، ص ۶۳، سند ۲۱۶.

[۱۲]. مجموعه اسناد و مدارک چاپ نشده درباره سیدجمال­الدین، ص ۶۴.

[۱۳]. العروة الوثقی، ۶ مقاله اول.

[۱۴]. تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص ۸۳.

[۱۵]. سید جمال الدین افغانی و افغانستان ، ص ۱۰۰.

[۱۶]. آثار سیدجمال­ الدین افغانی، ص ۵۵. 
 

نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست.


ارسال به :


نظرات
ارسال نظر
مشخصات فردی من را به خاطر داشته باش

*نظرات حاوی کلمات و عبارات رکیک و غیر اخلاقی و همچنین توهین و افترا منتشر نخواهد شد .
**از نوشتن نظر خود به صورت فینگلیش خودداری نمایید.
***از اینجا فینگلیش را به فارسی تبدیل کنید.