جمعه ۰۸ اردیبهشت ۱۳۹۶ -
- 28 Apr 2017
01 شعبان 1438 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۸:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
نگاهی به لایحه بودجه سال ۹٤
 بهتر است مجلس به جای آنکه روی اعداد و ارقام لایحه بودجه نیرو و وقت بگذارد در بررسی و رسیدگی به لایحه بودجه شرکت‌های دولتی، عمومی و عمرانی بر  متمرکز شود 


قانون بودجه سالیانه سند مالی دخل و خرج دولت در یک سال است که علی‌القاعده بایستی تمامی اهداف و برنامه‌های پیش‌بینی شده در اسناد بالادستی کشور (سند چشم انداز توسعه بیست ساله و قانون برنامه توسعه پنج ساله کشور در سال مربوطه) را در تمامی حوزه‌های حاکمیتی و اجرایی پوشش داده و از شفافیت و ابزارهای لازم برای کنترل و ارزیابی هزینه‌ها و تحقق اهداف کمّی و کیفی تعیین شده برخوردار باشد.


با این فرض روشن است لایحه بودجه، که از طرف دولت تهیه و جهت رسیدگی و تصویب به مجلس داده می شود، برپایه برآورد و پیش بینی درآمدها و هزینه‌های دولت درسال آتی است، و هرچه این برآورد و پیش بینی واقعی و منطبق بر شرایط اقتصادی اجتماعی کشور باشد طبعا دولت در اجرای قانون بودجه و دستیابی به اهداف پیش بینی شده با مشکلات کمتری روبرو خواهد شد. اما در صورت بیش برآوردی درآمدها و کم برآوردی هزینه‌ها، دولت دراجرا با مشکل " کسری بودجه " مواجه می شود که ناچار از تامین آن از طریق " استقراض از بانک مرکزی "، " انتشار اوراق مشارکت " یا تامین از منابع دیگر خواهد شد که آثار و پیامدهای منفی‌اش پس از مدتی تاخیر در شاخص‌های اقتصادی کشور از جمله نرخ‌های تورم و رشد اقتصادی ظاهر خواهد شد.


بررسی عملکرد قوانین بودجه سنواتی در همه سالهای دولت احمدی نژاد حاکی از در برداشتن این مشکلات ( عدم شفافیت و کسری بودجه به رغم برخورداری این دولت از درآمد کلان نفتی ) در اجرا بوده است، و مسئولیت تداوم این وضعیت را در آن دوره باید بعهده هر دو نهاد دولت و مجلس اقتدارگرا دانست، که از تحلیل چرایی آن در می گذرم. اما اوج این وضعیت نابسامان در آخرین لایحه دیرهنگام بودجه دولت احمدی نژاد و قانون بودجه سال ١٣٩٢ بازتاب داشت، و از این رو دولت روحانی پس از استقرار در میانه سال ٩٢، در اقدامی درست، لایحه اصلاح قانون بودجه سال ١۳۹٢ را تهیه و به مجلس فرستاد تا از این طریق بتواند با واقعی کردن ارقام درآمدها و هزینه ها، بودجه عمومی دولت را از میزان کسری بودجه حدود ۵٠ تا ۷٠ هزار میلیارد تومان، در سقف ٢١٠ هزار میلیارد تومان پیش بینی شده در این قانون، تا حد امکان بکاهد و با کنترل میزان افزایش نقدینگی به مهار و کنترل نرخ پیش رونده تورم بپردازد که در انجام اینکار موفق بود، و تورم بیش از ٤٠ درصدی برآمده از عملکرد دولت احمدی نژاد در مهرماه سال ٩٢ را به حدود ٣٥ درصد در پایان این سال کاهش دهد. از آنجا که دولت روحانی با این اقدام از سویی ناچار از کاهش هزینه‌های خود شده بود، و از سوی دیگر دولت قدرت مانور چندانی برای کاهش هزینه‌های جاری خود نداشت، به اجبار این کاهش در اجرا متوجه هزینه‌های عمرانی به حدود یک سوم رقم پیش بینی شده در قانون بودجه سال ١٣٩٢ شد که تداوم وضعیت رکود تورمی اقتصاد ایران را در پی داشت.


در چنین شرایطی دولت روحانی تلاش کرد برخلاف سنت غلط هشت ساله دولت احمدی نژاد، که لایحه بودجه را دیرهنگام و خلاف روال قانونی به مجلس ارائه می کرد، اولین لایحه بودجه دولتش را در مهلت قانونی تهیه و به مجلس ارائه کند که در انجام اینکار موفق بود. و امسال نیز برای دومین بار این دولت موفق شد لایحه بودجه سال آتی را در مهلت مقرر قانونی تهیه و به مجلس ارائه دهد.


لایحه بودجه کل کشور برای سال ۱۳۹٤ با رقم کل ٨٦٤ هزار میلیارد تومان در مقایسه با لایحه بودجه سال ١٣٩٣ با رقم کل ۷٩۳ هزار میلیارد تومان با ٩ درصد افزایش نسبت به لایحه بودجه سال ۹٣ تهیه و به مجلس ارائه شده است. این افزایش ٩ درصدی در مقایسه با نرخ تورم حدود ٢٠ درصدی سال جاری حکایت از ادامه نگاه کنترلی و انضباطی دولت روحانی در ادامه سیاستی که در لایحه اصلاح بودجه سال ۹۲ و لایحه بودجه سال ٩٣ در پیش گرفته بود دارد، و اینکه دولت روحانی همچنان از این طریق درپی کاهش نرخ تورم در سال آینده به زیر ١۵ درصد است. البته کاهش قیمت هر بشکه نفت در بازار جهانی نیز دولت را الزام به تدوین چنین بودجه ریاضتی کرده است.


یادآور می شود که رقم بودجه کل کشور در برگیرنده بودجه‌ دستگاه‌ها و شرکت‌های دولتی هم است و متاسفانه یکی از مشکلاتی که همواره در رسیدگی به لایحه بودجه در مجالس و تصویب آن وجود داشته است عدم رسیدگی دقیق در باره بودجه شرکت‌های دولتی است، و این درحالی است که رقم بودجه شرکتهای دولتی همواره بسیار بیشتر از بودجه عمومی دولت بوده است (برای سال ۹٤ رقم ۵٩٧ میلیارد تومان و بیش از دو برابر رقم ٢٦٧ میلیارد تومان بودجه عمومی دولت). این ارقام بخوبی نشاندهنده " اقتصاد دولتی " در ایران است، و اگر اینرا در نظر بگیریم که تعداد قابل توجهی از نهادهای اقتصادی متعلق به رهبری و بخش عمومی بودجه‌شان در این سند انعکاسی ندارد اما در اقتصاد ایران بشدت فعالند، آنگاه درستی این گزاره که اداره حدود ٨٠ درصد اقتصاد ایران در اختیار دولت و حاکمیت است آشکار می شود، و اینکه دولت روحانی هنوز نتوانسته است برنامه‌ای را برای بیرون کشیدن دولت خود را از چنبره " اقتصاد دولتی " تدارک کند و راه اقتصاد ایران را بروی بخش خصوصی گشاده دارد.


برای اینکه از وجهی دیگر نقش و تاثیر بودجه ۵٩٧ هزار میلیارد تومانی شرکت‌های دولتی و ٢٦٧ هزار میلیارد تومانی دولت برای سال‌ آتی معلوم شود مقایسه سرجمع ٨٦٤ هزار میلیارد تومانی بودجه کل کشور با رقم تولید ناخالص ملی به قیمت جاری برای سال ۱۳۹٢ به میزان ٩٣٤ هزار میلیارد تومان حاکی از نقش کننده این بودجه در اقتصاد ایران است، و اینکه سهم بودجه کل کشور به حدود بیش از ٩٠ درصد و سهم بودجه عمومی دولت به حدود ۳۰% تولید ناخالص ملی به قیمت جاری بالغ شده است ( نسبت دوم در سال ۱۳۸۰ معادل ۲۴% بوده است). از این اعداد و ارقام براحتی می توان به میزان مداخله و نقش و تاثیر دولت در اقتصاد ایران پی برد. این وضعیت را، که ناشی از " اقنصاد نفتی " است، در کمتر کشوری به این شکل می توان یافت.


در مورد اعداد و ارقام بودجه عمومی دولت که بطور کاملاً محتاطانه و محافظه کارانه تهیه شده است می توان گفت که رقم پیش بینی درآمدهای مالیاتی به میزان ٨۶ هزار میلیارد تومان برآوردی خوشبینانه است چرا که این رقم حکایت از افزایش ٣٠ درصدی نسبت به رقم پیش بینی سال قبل دارد و به نظر می رسد با ادامه کاهش قیمت نفت و رکود اقتصادی در این حد قابل تحقق نباشد. البته اگر دولت و مجلس بتوانند نهادهای اقتصادی زیر نطر رهبری و بخش عمومی را، که از معافیت مالیاتی برخوردارند، موظف به پرداخت مالیات همچون بنگاه‌های بخش خصوصی کنند، هم رقم مالیاتی پیش بینی شده قابل تحقق خواهد بود، و هم اینکه به شفافیت فعالیت‌های اقتصادی در کشور و رقابتی شدن اقتصاد دامن خواهد زد.


بحث دیگری که ذیل تامین درآمدهای مالیاتی باید مورد توجه دولت قرار می گرفت و برای آن برنامه عملیاتی داشته می داشت " مبارزه با فساد اقتصادی " و " اقتصاد سیاه و غیر رسمی " است. " فساد اقتصادی " بخش قابل توجهی از منابع بودجه و بانکی کشور را که باید در خدمت تولید و رفاه عمومی باشد، به جیب رانت خواران و فاسدان می ریزد و هزینه‌های سنگین اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را به نظام، و به ویژه اقشار محروم و متوسط جامعه تحمیل می کند. اگر در نظر آوریم که برپایه برخی پژوهش‌ها تا نزدیک به یک سوم اقتصاد ایران به " اقتصاد سیاه و غیر رسمی " بدون هرگونه مالیات دهی تعلق دارد آنگاه به اهمیت مواجهه برنامه ریزی شده دولت با این وضعیت بیشتر پی خواهیم برد، و اینکه دولت می بایست در جوف همین لایحه بودجه یا لایحه جداگانه در مواجه با ایندو معضل بزرگ اقتصادی اجتماعی در کشور برنامه عمل خود را ارائه و با تصویب مجلس در سال آتی اجرائی کند.


پیش بینی درآمد ۷١ هزار میلیارد تومان از صادرات نفت خام و فرآورده‌های نفتی ( معادل ٢٥ میلیارد دلار )، در شرایطی که روند قیمت هر بشکه نفت در بازار جهانی رو به کاهش است، بستگی به روابط ایران با غرب و توافق در پرونده هسته‌ای و کاهش تحریم‌های اقتصادی و سیاسی دارد. هرچند نسبت این رقم به رقم کل بودجه عمومی دولت حکایت از وابستگی حدود ٢٧ درصد بودجه دولت به درآمد نفت دارد اما باید در نظر داشت که نزدیک به ٢٠ هزار میلیارد تومان از درآمد مالیاتی هم باید از عملکرد شرکت نفت تامین شود ( که در بودجه‌های سنواتی قبل از سال ٨٤ در سرجمع درآمد نفتی محاسبه می شد). حال اگر این رقم را به رقم قبلی اضافه کنیم نسبت وابستگی بودجه دولت به درآمد نفت بالغ بر ٣٤ درصد می شود، و این رقم کاهش معنادار بودجه دولت برای سال آتی را نسبت به سال گذشته و به ویژه دوران هشت ساله دولت احمدی نژاد نشان می دهد. این رخداد، که ناشی از کاهش قیمت نفت در بازار جهانی و اجبار دولت به کاهش سهم نفت در بودجه عمومی دولت می باشد، همچنان حکایت از وابستگی یک سوم بودجه دولت را به درآمد نفت دارد. و اگر این واقعیت را یادآور شویم که دستیابی به بخش دیگری از درآمدهای مالیاتی بودجه هم غیر مستقیم به درآمد نفت و گردش آن دراقتصاد ایران بستگی دارد آنگاه به وابستگی بودجه دولت به درآمد نفت و بحث تلخ " اقتصاد نفتی " و اثرات درازدامن آن دراقتصاد ایران پی خواهیم برد.


با « نگاهی به لایحه بودجه سال ٩٤ » در مجموع نمی توان انتظار داشت که درآمد‌های پیش بینی شده تا حد قابل اطمینانی تحقق یابد و از اینرو دولت اگر می خواهد هدف کاهش نرخ تورم را در سال آتی تحقق بخشد باید در اجرای قانون بودجه سال ٩٤ روش هزم و احتیاط را در پیش گیرد و تخصیص‌ها را در تناسب با درآمد حاصله در هرماه سامان دهد تا با کسری بودجه مواجه و ناچار از استقراض از بانک مرکزی نشود که پیامدهای زیانبار تورمی دارد، و در صورت نیاز می تواند با اجرای سیاست‌های ریاضتی مکمل برای رفاه عمومی با آثار کاهش قیمت نفت بر اقتصاد ایران مقابله نماید.


در این لایحه دولت تلاش کرده که هزینه‌های جاری خود را در حد امکان کنترل کند و از اینرو به افزایش ١٦ درصد نسبت به رقم پیش بینی شده در لایحه بودجه سال ٩٣ (١٦٦ هزار میلیارد تومان نسبت به ١۴۳ هزار میلیارد تومان ) اقدام کرده است که این رقم در مقایسه با نرخ تورم حدود ٢٠ درصدی سال جاری حاکی از ثابت ماندن بودجه جاری دولت است. اینکه این ثبات چه تاثیری می تواند در میزان کارکرد و خدمات دولت داشته باشد؟ و اینکه تخصیص منابع در میان نهادهای بهره مند از بودجه عمومی دولت چگونه و با چه هدفگذاری و منطقی باید انجام شود، بحثی دیگر را می طلبد که در قالب " بودجه عملیاتی " و ادبیات مرتبط با آن باید دنبال کرد، و می توان امیدوار بود که " دولت تدبیر و امید " اجرایی شدن این مقوله را در دستورکار سال آتی خود قرار دهد.


در لایحه برای بودجه عمرانی سال ۹٤ حدود ٤٨ هزار میلیارد تومان پیش‌بینی شده است که نسبت به رقم پیش بینی شده در لایحه بودجه سال ٩٣ با رقم حدود ٣٨ هزار میلیارد تومان حکایت از افزایش حدود ٢٦ درصد برای بودجه عمرانی سال آتی دارد. هرچند گزارش عملکرد تخصیص بودجه عمرانی سال جاری هنوز نهایی نشده است اما تحقق رقم پیش بینی شده در قانون بودجه سال جاری و لایحه سال آتی می تواند موتور محرکه اقتصاد ایران برای برون رفت از رکود دامنگیرش باشد.


تجربه بررسی و رسیدگی به لوایح بودجه در مجالس گذشته، به رغم تغییرات دولت‌ها و مجالس، نشان داده است که قدرت مانور مجلس برای بررسی بودجه‌های پیشنهادی دولت و جابجایی اعداد و ارقام حداکثر بین ۳ تا ۵% رقم کل بودجه بوده است، و بنظر می رسد با توجه به مجموعه شرایطی که لایحه بودجه سال آتی در جوف آن تهیه و تدوین شده است این لایحه با کمترین تغییرات به تصویب مجلس خواهد رسید. از این رو بهتر است مجلس به جای آنکه روی اعداد و ارقام لایحه بودجه نیرو و وقت بگذارد در بررسی و رسیدگی به لایحه بودجه شرکت‌های دولتی، عمومی و عمرانی بر روی این موضوع متمرکز شود که در صورت تصویب این بودجه وضعیت شاخص‌های کلان اقتصادی کشور از قبیل نرخ‌های رشد اقتصادی، تورم و بیکاری در سال ۹٤ چه خواهد شد؟ و چه نرخ هایی قابل تحقق خواهد بود؟ دراینصورت می توان به پایش و ارزیابی عملکرد دولت در سال آتی نشست و حسابرسی کرد و دولت را با شاخص‌های کمّی خودش به پاسخگویی وا داشت.

 

نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست.


ارسال به :


نظرات
ارسال نظر
مشخصات فردی من را به خاطر داشته باش

*نظرات حاوی کلمات و عبارات رکیک و غیر اخلاقی و همچنین توهین و افترا منتشر نخواهد شد .
**از نوشتن نظر خود به صورت فینگلیش خودداری نمایید.
***از اینجا فینگلیش را به فارسی تبدیل کنید.