دوشنبه ۲۵ شهریور ۱۳۹۸ -
- 16 Sep 2019
16 محرم 1441 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۴:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
چرا نه جمهورى ماند و نه اسلام؟
حاشيه بر يادداشتى از زنده‌ياد مهدى بازرگان كه در تيرماه ١٣٣٥ نوشته شد  

 

هفت سال پيش، بنياد فرهنگى مهندس مهدى بازرگان، يادداشتى از او را براى نخستين بار منتشر كرد كه در سالهاى دشوار پس از كودتاى ٢٨ مرداد نوشته شده بود؛ او در اين يادداشت كه تاريخ تيرماه ١٣٣٥ را پاى خود دارد راهى به رهايى از استبداد مى‌گشايد كه قبل از عرصه‌ى سياست، در بستر "ظرفيت و تربيت" آغاز مى‌شود.


در بخشى از آن يادداشت آمده است: «چه خوب بود اگر اين حقيقت را مي فهميديم و معتقد مي شديم که دموکراسي يک لفظ يا يک روپوش يا تابلو نيست که تا بر سر چيزي يا جايي زدند از حالت و خواص قديم به وضع جديد درآيد. اگر تمام مردم مملکت در يک رفراندوم آزاد طبيعي جمع شده تومارها امضا کنند که ما طرفدار دموکراسي و آزادي هستيم باز هم تا واقعاً و عملاً عوض نشده باشند آن حکومت و مملکت، دموکراسي نخواهد شد. دموکراسي در جنبه اخلاقي و اجتماعي آن يعني اينکه مردم حقيقتاً به يکديگر علاقه و احترام داشته براي سايرين از صميم قلب حق نظر و آزادي و مخصوصاً ارزش قائل باشند، و به اين نکته وقوف يافته باشند که تا همفکري و همکاري عمومي نباشد و افراد دست از خودبيني و خودخواهي برندارند موفقيتي نصيب اجتماع و افتخاري نصيب شخص نخواهد شد».


مهدى بازرگان سالها بعد، نخستين "نخست وزير" حكومتى شد كه "جمهورى اسلامى" نام گرفت؛ راه مورد تاكيد بازرگان در آن نامه اما تنها در رسيدن به دموكراسى و "جمهوريت" صادق نبود كه در "اسلاميت" هم راهگشا بود؛


آورده‌اند كه چون آيات قرآن و دعوت به ايمان و آئين نماز، بر مشركان مكّه گران مى‌آمد هرگاه صداى قرآن پيامبر را مى‌شنيدند به خدا و كتابش ناسزا مى‌گفتند؛ وحى آمد كه "ولاتَجهَر بصلاتك"؛ خداوند از پيامبرش خواست ديگر قرآن و نماز را به جهر (يعنى با صداى بلند) نخواند و البته سكوت نيز نكند "و لاتخافت بها"! به او توصيه مى‌كند راهى را در ميانه‌ى بلندخوانى و سكوت برگزيند تا نه گوش ديگران را بيازارد نه نام خدايش را در معرضِ دشنام قرار دهد و و نه سخن او را ناگفته بگذارد. (روايت ابن‌عباس؛ تفسير قرطبى)


بنا بر آيه‌ى ١١٠ سوره‌ى إسراء، قرآن حتى در رساندن كلام خدا و شنيدن آن نيز مراعات ظرفيت و تربيت مى‌كند تا مبادا "جَهر" پيامبر، جهلِ مشركان را تحريك كند و آب، گل‌آلودِ دشنام شود و جز نفرت از آن صيد نشود.

ظرفيت و تربيت اسلامى كه در آيات سراسر قرآن پيداست و حتى در حكمت احكام هم مراعات شده، رفته رفته جاى خود را به صورتِ تحريف‌آميزى از كتاب سپرد كه در آن ظرفيت و تربيت، جاى خود را به جباريت و خشونت داد و قرار شد به نام خدا و به كام كينه‌هاى قومى و طائفه‌اى، با شمشير همگان را مسلمان كرد؛ حال آنكه اسلام، پيش از آنكه يك آئين و مكتب باشد يك "اتفاق" است كه بايد در وجود انسان بيفتد؛ كه اگر نيفتد نه مسلمانان بهره‌اى از اسلام مى‌برند و نه ديگران از شرّ و آزار چنين دينى در امان مى‌مانند.


اگر "اسلام تاريخى" به تدريج و در ذيل "آفتِ زمان"، "اسلام معنوى و اخلاقى" را قربانى كرد، در دوران جديد اما همين آفت، گريبانگير مفاهيم جديد مانند دموكراسى نيز شد؛ اين همان هشدارى است كه بازرگان در يادداشت تيرماه ١٣٣٥ داده بود؛ نقل قول پيشين از يادداشت او، راوىِ نگرانى اوست كه اگر بستر "ظرفيت و تربيت" فراهم نشود دموكراسى و جمهوريت جز نامى بيش نيست و چنانكه آورده‌ام چنين سخنى در باب اسلاميت هم كاملاً صادق است؛ هشدار مهدى بازرگان اما ناشنيده ماند و نه در "جمهوريت" به كار ما آمد، نه در "اسلاميت"!


او در همان نامه، پس از تاكيد بر ضرورتِ همّت جامعه‌ى مدنى براى تربيتِ جمعى خود، اين پيش‌نياز را «جنبه اخلاقي و اجتماعىِ بسيار دقيق و عميقِ مسئله» توصيف مى‌كند و مى‌نويسد:
«چون در ايران، مردم به اين مطلب توجه و تأمل نکرده يا کم توجه مي کنند و در هر حال حوصله و حميت فکر اساسي و کار حسابي را نداريم، هميشه از روي عجله و هوس تقليدمآبانه خواسته ايم خلع يد را با عوض کردن تابلو انجام دهيم و کاري به داخله و پايه و ريشه کار نداشته باشيم؛ طبيعي است که بايد شکست خورده باشيم... مگر آنکه تربيت و ترتيب را عوض کنيم. يعني دولت براي ملت کار کند. البته تا تربيت عوض نشود، ترتيب عوض نخواهد شد. تربيت چگونه عوض مي شود؟ با حرف؟ خير، با عمل. با تعليم و تلقين؟ خير، با تمرين... بايد کار را از يک آمادگي عميق و تدارک و تمرين قبلي شروع نماييم...»


بايد راه را از همان نقطه كه اشتباه رفته‌ايم دوباره آغاز كنيم و هزينه‌ى بازگشت به نقطه‌ى اصلى خطا را نيز بپردازيم؛ ما جماعتِ -به تعبير بازرگان- «بى‌حوصله و بى‌حميت» كه از سر فقدان «تربيت و ظرفيت»، هم جمهوريت‌مان را به باد داده‌ايم و هم اسلاميت‌مان را به ثمن بخس فروخته‌ايم. 
 

نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست.


ارسال به :


نظرات
ارسال نظر
مشخصات فردی من را به خاطر داشته باش

*نظرات حاوی کلمات و عبارات رکیک و غیر اخلاقی و همچنین توهین و افترا منتشر نخواهد شد .
**از نوشتن نظر خود به صورت فینگلیش خودداری نمایید.
***از اینجا فینگلیش را به فارسی تبدیل کنید.