دوشنبه ۲۷ دی ۱۳۹۵ -
- 16 Jan 2017
17 ربيع الثاني 1438 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۸:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
تحلیل فساد
 شکل گیری، تعمیق و گسترش فساد در وضعیتی رخ می دهد که آزادی بیان و مطبوعات آزاد، به محاق رفته باشد. مواجهه قضایی  چاره کار نیست


۱. وقتی سخن از فساد می رود، باید معلوم نمود از میان شقوق مختلف فساد، به کدام یک از انواع فسادها پرداخته می شود. به صورت کلی، فساد را می توان در انواع فساد اخلاقی، فساد سیاسی، فساد اقتصادی، فساد اجتماعی صورت بندی نمود. گر چه انواع فساد در ارتباط نزدیکی با هم قرار دارند اما در این نوشته ی کوتاه، صرفا فساد اقتصادی مورد نظر است. و به صورت کلی منظور از فساد مالی و اقتصادی، دزدی طبقات مختلف حاکمان از اموال عمومی به نفع خویش، رشوه، اختلاس و همه ی سوء رفتارهایی است که اموال عمومی را به نحو غیر قانونی به نفع خود مصادره می کند.


فساد مالی مدیران و حاکمان را (هم در مقام تبیین و هم در مقام تجویز)، می توان در دو سطح فردی و فرافردی از یکدیگر متمایز کرد. به این معنا که گاهی علت فساد را معطوف به حاکمان جستجو می کنیم و گاهی از حاکمان در می گذریم و فساد را در سطح ساختار رسمی حقوقی و سیاسی مورد توجه قرار می دهیم. تفکیک میان فرد و ساختار، امر مهم و اساسی است، از این رو در ابتدا باید دانست که وقتی از فساد سخن می گوییم نگاه و نظر ما به کدام یک از سطوح دوگانه است. تفکیک این دو سطح از آن رو جدی و بنیادین است که هر یک از این سطوح، از منطق و سازوکارهای ویژه و خاص خود برخوردار است. سازوکارهایی که در فهم و تحلیل فساد و در مقام چه باید کرد، مدخلیت دارد و آن را مشروط می کند. بنابر این حکم یکی را به دیگری نمی توان تسری داد.


وقتی سطح تحلیل به سمت و سوی فرد، معطوف می شود، گفتار تحلیلی در باب فساد، رنگ و لعاب روان شناختی، دینی و اخلاقی پیدا می کند. به عنوان مثال، عقده‌های فرو کوفته و نیازهای سرکوب شده ی فرد را عامل دست اندازی به اموال عمومی و فساد مالی بر می شماریم. و یا حاکمی را که دچار فساد مالی شده است، مورد نقد دینی و اخلاقی قرار دهیم. به عنوان مثال ممکن است علت فساد او را بولهوسی، سستی دینی و یا کاستی اخلاقی قلمداد نماییم. و در مقام تجویز، اخلاقی تر و دیندارتر شدن افراد را چاره ی کار بیابیم و توصیه هایی در باب مسئولیت شناسی اخلاقی و یا عمیق تر شدن حس دینی به دست دهیم. پارسایی دینی و اخلاقی، در کانون این دسته از تحلیل‌ها است. به تعبیر دیگر، اگر از یک عالم دین و اخلاقی بپرسیم که راه حل مقابله با فساد چیست، احتماب بیش تری دارد که این گونه پاسخ دهد: پارسایی اخلاقی و دین دارتر شدن حاکمان.


اما آن هنگامی که ساختار رسمی و سیستم حاکم سیاسی مد نظر قرار می گیرد، موضوع به نحو اساسی متفاوت خواهد شد و تحلیل‌ها و تجویزها صورت دیگری به خود می گیرد. در این سطح تحلیل است که پرسش هایی از این دست شکل می گیرد: فساد مالی چه نسبتی با ساختار رسمی قدرت دارد؟ سستی‌ها و ضعف های:


الف) سیستم سیاسی

ب) ساختار اقتصادی

ج) نظام حقوقی


در کجا است که نمی تواند اولا به موقع فساد را کشف و شناسایی کند؟ و ثانیا، به موقع با آن برخورد نماید؟ آیا مجازات فساد مالی، قدرت بازدارندگی لازم را برای ترس از آلوده شدن به فساد دارد؟


پرسش هایی از این دست، پرسش هایی است که ناظر به فرد نیست، بلکه از فرد عبور می کند و ساختار حاکم را مورد نقد و پرسش قرار می دهد. هم چنین است در مقام توصیه و تجویز، از فرد در می گذرد و به ساختار رسمی معطوف می شود. نتیجه آن که، هنگامی که فساد مالی از چند شخص معدود فراتر می رود و افراد پرشماری آلوده به فساد می گردند، تحلیل و تجویز فردی، چاره ی کار نیست و هر گونه توصیه و تجویز نیز بی‌اثر خواهد بود. به تعبیر جامعه شناسانه، در این هنگام است که ما با یک مسئله ی اجتماعی و نه فردی روبرو هستیم. بنابر این باید ساختار رسمی و مناسبات جمعی را مورد توجه قرار داد و تبیین و تجویز را متوجه این سطح از موضوع کرد.

 
۲. فساد، از سه جهت میل به گسترش دارد:

اولا، چونان غده ی سرطانی، حرکتی پیش رونده و سریع برای درگیر کردن همه ی اجزاء ارگانیسم دارد. اگرچه فساد سیاسی با فساد مالی از لحاظ موضوع و محتوا از یکدیگر متمایزند، اما فساد سیاسی در نهایت به فساد مالی منجر می شود و یا دست کم فرصت هایی برای برخورداری غیرقانونی از اموال عمومی را در اختیارش می نهد. زیرا قدرت سیاسی به بنیه ی مالی محتاج است و از این طریق باید به تامین هزینه‌های خود اقدام نماید. فساد اقتصادی، بتدریج رنگ خود را به ساحت اخلاق ، دین، سیاست و سایر وجوه زندگی اجتماعی می زند. فساد، در یک حوزه ساکن و ساکت نمی ایستد و همان گونه که گفته شد میل به گسترش در تمامی حوزه‌ها دارد.


ثانیا، هر فسادی، نه تنها رنگ خود را به ساحت‌های دیگر زندگی فردی و اجتماعی می زند، بلکه همواره عمیق تر و پیچیده تر می شود. اختاپوسی است که چنگ در همه چیز می زند و خود را بسرعت بازتولید می کند. در زبان فارسی پرب المثلی است که این گونه ی رشد و معیق تر شدن فساد را گوشزد می کند. تخم مرغ دزد، شتر دزد می شود. در آغاز، فساد به منزله ی نهالی شکننده می نماید. اما در طول زمان، این نهال ریشه می دواند و به درخت تنومندی تبدیل می گردد تا جایی که مقابله با آن بسیار دشوار می گردد.


ثالثا، جهت سوم گسترش فساد، این است که به سرعت سلسله مراتب قدرت و نظام بورکراسی را می بلعد و همگان را در فساد فرو می برد. به تعبیر دیگر، فساد بالا نشینان قدرت به پایین دستان و بدنه ی عمومی بروکراسی تسری می یابد و در نهایت سیستم اداری و سیاسی را به انواع فسادها آلوده می کند. در این حالت است که دستگاه اداری و سیاسی تماما دچار بیماری می شود و هر شخصی ممکن است بنا به فرصت و امکانی که به نحو قانونی در اختیار دارد، دستهایش به فساد آلوده گردد. تا جایی که میان سطوح حاکمان، مسابقه‌ای برای دست اندازی در اموال عمومی، در می گیرد و پایین دستان قدرت، در فساد خویش بی‌پروایی خواهند کرد از این رو بود که سعدی معتقد بود:


اگر ز باغ رعیت ملک خورد سیبی

بر آورند غلامان او درخت از بیخ

به پنج بیضه که سلطان ستم روا دارد

زنند لشکریانش هزار مرغ بر سیخ

 
۳. وقتی با حجم بالایی از فساد مواجه می شویم، به نحوی که احساس می کنیم بحرانی همه گیر و دامن گستر شده است، باید بدانیم که در یک، دو، سه و یا چهار موقعیت زیر گرفتار آمده ایم:


الف. مناسبات قدرت سیاسی بر فساد بنیان گذاشته شده است.

ب. سیستم بورکراتیک اجازه و فرصت فساد را به افراد می دهد.

ج. بازدارنده‌های مدنی و اجتماعی از کار افتاده اند.

د. دستگاه قضایی اولا از کارآمدی لازم برخوردارد نیست و ثانیا بر نهج عدالت گام نمی زند.


گر چه هر یک از موقعیت‌های چهارگانه ی گفته شده، محتاج شرح و تفسیر است، اما در ادامه، صرفا گذری به یکی از موانع مدنی در شکل گیری و اشاعه ی فساد پرداخته می شود. گرچه ناگفته پیداست که موضوع عمیق تر و پیچیده تر از آن است که در این جا آورده می شود و علل پنهان و آشکاری در کار است تا نظام مالی و سیاسی به فساد آلوده می گردد.

 
۴. همان گونه که اشاره شد، شکل گیری، تعمیق و گسترش فساد در وضعیتی رخ می دهد که آزادی بیان و مطبوعات آزاد، به محاق رفته باشد. زیرا مطبوعات آزاد، یکی از بازدارنده‌های بسیار موثر مدنی در جلوگیری از شکل گیری فساد مالی محسوب می شود. فقدان مطبوعات آزاد، سیاست را به حجره‌های شخصی و پنهان خانه‌های دور از دسترس تبدیل می کند. بدون مطبوعات آزاد، به منزله ی نظارت افکار عمومی، فساد اقتصادی و مالی معالجه نخواهد شد و بلکه هر دم بر حجم فساد افزوده می گردد و حکومت را با انواع چالش‌ها روبرو می کند.


برای شرح تاثیر مطبوعات آزاد در ممانعت از شکل گیری فساد، از تمثیل زندان جرمی بنتام استفاده می شود تا نشان داده شود که ممکن است یک ساختار ذاتا آسیب زا باشد و فساد را درون خود پرورش دهد. شرح داده می شود که اگر ساختار سیاسی، چشمان منتقدین و افکار عمومی را از ساحت سیاست حذف کند، لاجرم به انواع فساد دچار می شود. سرنوشت ساختار سیاسی بنتامی چیز جز رشد پنهان فساد و همه گیر شدن آن ندارد. از این رو یکی از چاره جویی‌های اساسی به وجود مطبوعات آزاد ارجاع داده می شود. به تعبیر دیگر، شرط لازم جلوگیری از فساد و مقابله با آن، وجود مطبوعات آزاد است. و معنای چنین سخنی چنین است که اگر این شرط برآورده نشود، تحدید و مقابله با فساد ممکن نخواهد بود.


جرمی بنتام، فیلسوف قرن هیجدهم ( متولد ۱۷۴۸ ) در سال ۱۷۹۱ طرحی را برای یک زندان نمونه با عنوان پان اوپتیکن ( panopticon ) منتشر کرد. بنتام، ساختمان دایره واری را طراحی کرده بود متشکل از اتاقک هایی در پیرامون و برجی در مرکز این دایره که دارای پنجره‌های عریض و مشرف بر تمامی این اتاقک‌ها است. اتاقک‌ها از دو طرف چپ و راست به وسیله ی دیوار مسدود است به نحوی که مانع ارتباط افراد با یکدیگر می گردد. با تعبیه ی پنجره یی، نور کافی به اتاق می رسد و تمامی اتاق را روشن می کند. ضمنا این سلول‌ها با پنجره ی بزرگی رو به میدان مرکزی، مستمرا زیر نظر نگهبانان قرار می گیرد. در زندان جرمی بنتام، زندانیان در همه حال و در تمام ساعات روز و شب، تحت نظارت اند. این زندان سراسر بین " مکانیزم و اصل سیاهچال را معکوس می کند. به عبارت دیگر از سه کاربرد اسارت، محرومیت از نور و اختفا، تنها اولی حفظ شده و دو کاربرد دیگر حذف می شوند. برای به بند کشیدن فرد، نور کامل و نگاه خیره کننده ی ناظر بهتر از آن تاریکی است. که در نهایت حفاظی برای زندانی است. در این جا رویت پذیری خود یک دام است."


در زندان سراسر بین جرمی بنتام، زندانی هیچگاه از وجود ناظر و نگهبان برج آگاه نمی شود زیرا پنجره ی سالن مرکزی با کرکره‌ها و تیغه هایی عمود بر هم پوشیده شده و مانع می گردد که فرد محبوس نگهبانان را ببیند و یا حتی صدای آنها را بشنود. در این زندان ، "عمل دیدن و دیده شدن از یکدیگر تفکیک می شود. به طوری که در ساختمان پیرامونی آدمی به طور کامل دیده می شود بی‌آن که هرگز ببیند و برعکس، در برج مرکزی همه چیز را می بیند بی‌آن که دیده شود." زندانی می داند که دیده می شود، و همین آگاهی از دیده شدن مستمر است که نظارت ناظران و نگهبانان را به نحو طبیعی اعمال می کند. قدرت، بی‌آن که نیازی به حضور فیزیکی و مشهود داشته باشد در عمق جان‌ها عمل می کند. دیگر نه میله یی ، نه زنجیری و نه قفل‌های سنگین وجود دارد. از آن پیچیدگی‌های زندان‌های قدیم خبری نیست. صرفا با دیده شدن دائمی، پروسه ی انقیاد و سکوت و فرمانبری، جریان می یابد.


جورج ارول در رمان ۱۹۸۴ ، ( در نقد نظام‌های کمونیستی ) جامعه یی را ترسیم می کند که ساکنان آن، تماما و در همه حال تحت نظر حاکمان اند. شهر، توسط دوربین هایی که در خیابان‌ها و کوچه‌ها و ادارات و حتی در خانه‌ها کار گذاشته شده است کنترل می شود. همه می دانند که توسط این دوربین‌ها مستمرا تحت نظر هستند. دیده شدن مستمر، نظارت و نفوذ قدرت را افزایش می دهد و قدرت را با کمترین مانع اعمال می نماید. امروزه حکومت‌ها با تکنولوژی پیشرفته ارتباطات و تجهیزات فنی توانسته اند در پنهانی‌ترین زوایای زندگی افراد نفوذ کنند و آنها را به کنترل خود در آوردند. وسایل پیشرفته ی دیجیتال، شهر را به زندان سراسر بین تبدیل کرده است. آنان که بر سریر قدرت تکیه زده اند، می توانند مستمرا شهروندان را ببینند و از این رو می توانند شهر را کنترل نمایند. آنان همگان را می بینند، بی‌آن که دیده شوند، و این آغاز ماجرای فساد است.


همان گونه که در شرح زندان بنتام آمد، ساختار به گونه‌ای طراحی شده است که حاکمان دیده نشوند و این دیده نشدن است که سیستم را مستعد انواع فسادها می کند. ساختارهایی که مانع دیده شدن از سوی افکار عمومی می گردند ذاتا آسیب زا هستند و اجازه می دهند که در تاریک خانه ی سیاست، هر گونه ویروس و میکربی تولید و رشد کند. از این رو کارآمدترین راه و چاره ی مقابله با فساد این است که تا آن جا که ممکن است سیاست از سایه روشن به روشنایی خورشید کشیده شود و اجازه دهد مطبوعات به منزله ی چشم جامعه و دیدبان افکار عمومی، بر گوشه و کنار حکومت نورافکنی بتابد و فرصت فساد را کاهش دهد. مطبوعات، عمل دیده شدن را انجام می دهند و تلاش می کنند پرده نشینان سیاست را در انظار و اعیان بنشانند و رفتار و کنش‌های‌شان را برملا نمایند. مهم آن است که پستوخانه یی و جای پنهانی وجود نداشته باشد تا بتوان در آن جا و به دور از چشم‌ها و مزاحمت هابه فساد مشغول شد.


یکی از دلایل اصرار بر وجود مطبوعات آزاد و شکل گیری احزاب در جهان معاصر، این بوده است که نورافکنی به برج مرکزی قدرت تابانده شود تا قدرت مداران هم دیده شوند. کارویژه ی اصلی مطبوعات، ترمیم رابطه ی یک سویه یی است که در نظام‌های سیاسی غیر دموکراتیک شکل گرفته است. مطبوعات سبب می شوند اربابان قدرت نیز بر آفتاب بیفتند و تحت نظارت شهروندان قرار گیرند. در این صورت است که فساد، شانس کمتری برای رشد خواهد داشت. مطبوعات آزاد مهمترین ابزار پیشگیری از وقوع فساد در دستگاه اداری و میان اربابان قدرت است. در غیر این صورت، بدنه ی فساد چنان رشد می کند و قوی می گردد که با هیچ تبر و تیغی نمی توان ان را قطع کرد. وقتی فساد توانست ریشه‌های خود را در زمین پنهان قدرت بدواند، مواجهه ی قضایی و برخوردهای پلیسی، چاره ی کار نخواهد بود. با فساد گسترده و شایع، چگونه می توان برخورد کرد؟

 

نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست.


ارسال به :


نظرات
ارسال نظر
مشخصات فردی من را به خاطر داشته باش

*نظرات حاوی کلمات و عبارات رکیک و غیر اخلاقی و همچنین توهین و افترا منتشر نخواهد شد .
**از نوشتن نظر خود به صورت فینگلیش خودداری نمایید.
***از اینجا فینگلیش را به فارسی تبدیل کنید.