پنج‌شنبه ۰۶ تیر ۱۳۹۸ -
- 27 Jun 2019
23 شوال 1440 آخرین به روز رسانی : ساعت ۱۴:۱۷ به وقت ایران
جنبش راه سبز - جرس
مهدی بازرگان در بزنگاه انقلاب اسلامی
نگاه متفاوت بازرگان به انقلاب اسلامی مخالفت برخی از روحانیون سرسخت حکومتی را در آن زمان برانگیخت 

روز دوشنبه ۱۶ بهمن ماه ۱۳۵۷ آیت الله خمینی در یک کنفرانس مطبوعاتی که در ساعت پنج و نیم بعد از ظهر در سالن دبیرستان علوی و با حضور حدود ۴۰۰ خبرنگار و فیلمبردار برگزار شد در حالی که مهندس بازرگان ۷۲ ساله و هاشمی رفسنجانی در دو طرف وی بودند، مهندس مهدی بازرگان را به عنوان نخست وزیر دولت تعیین کرد.

آیت الله خمینی در حکم انتصاب مهندس بازرگان به این سمت این‌چنین تاکید کرد که «بنا به پیشنهاد شورای انقلاب، بر حسب حق شرعی و قانونی ناشی از آرای اکثریت قاطع قریب به اتفاق ملت ایران که طی اجتماعات عظیم و تظاهرات وسیع و متعدد در سراسر ایران نسبت به رهبری جنبش ابراز شده است، و به موجب اعتمادی که به ایمان راسخ شما به مکتب مقدس اسلام و اطلاعی که از سوابقتان در مبارزات اسلامی و ملی دارم، جناب‌عالی را بدون در نظر‌ گرفتن روابط حزبی و وابستگی به گروهی خاص مامور تشکیل دولت موقت می‌نمایم.»

مهندس بازرگان در کتاب «شورای انقلاب و دولت موقت» پیرامون پذیرش این مسئولیت چنین توضیح داده بود: «بعد‌ها معلوم شد آقای خامنه‌ای (رئیس‌جمهور) در یکی از مصاحبه‌های خود در دهه فجر اظهار کرده‌اند که شخص دیگری را نداشتیم و خودمان هم آن موقع نمی‌توانستیم. دوستان و من غافل از این بودیم که بعد‌ها چه معامله خواهند کرد و مرا بطور موقت برای جلب اعتماد مردم ایران و خارج و اعتبار انقلاب به عنوان نردبان قدرت در آنجا می‌گذارند و راه و برنامه‌های خودشان را گام به گام دنبال خواهند کرد.»

وی در ادامه گفته بود: «آیت الله طالقانی توصیه کرده بود نپذیریم و فرموده بود این آقایان وفا و صفا نخواهند داشت ولی دوستان و خود من در چنان اوضاع و احوال اجتماعی وظیفه شرعی خودمان می‌دانستیم شانه از زیر مسئولیت خالی نکنیم. بالاخره با خواندن در جمع و استماع و تصویب امام متن فرمان (نخست‌وزیری) به شرحی که شنیده یا دیده‌اید صادر شد. من سرم را به زیر انداخته صادقانه و صمیمانه دنبال اجرای این فرمان راه افتادم و آقایان متولیان شورای انقلاب هم به دنبال نقشه و کارهای انقلاب آن طور که فکر خودشان بود رفتند.»

علی مطهری، نماینده اصولگرای مجلس شورای اسلامی درباره چگونگی معرفی مهندس بازرگان از سوی پدرش به آیت الله خمینی برای نخست وزیری، به ویژه نامه روزنامه اعتماد گفته است: «شهید مطهری، آقای بازرگان را به عنوان نخست وزیر دولت موقت معرفی کرد چون این استدلال را داشت که انقلاب سریع‌تر به نتیجه می‌رسد و با حضور بازرگان بسیاری از حساسیت‌ها روی انقلاب ما کمتر شد و انقلاب سریع‌تر به پیروزی رسید. اما بعدا این گروه نتوانستند خودشان را با امام هماهنگ کنند و آن حوادث رخ داد.»

به گفته وی، پدرش مرتضی مطهری در‌‌ همان روزهای آخر حیاتش از عملکرد بازرگان راضی نبود و معتقد بود که این‌ها دیگر باید کنار بروند و ماموریتشان را انجام دادند که‌‌ همان مدیریت دوره انتقال بود. اما این به این معنی نیست که ما باید آن‌ها را طرد و محدود می‌کردیم و حتی ضد انقلاب معرفی کنیم.

مهندس بازرگان پس از آغاز فعالیت خود در دولت موقت، طرفدار عفو عمومی بود و بر حق مردم و آزادی آن‌ها تاکید می‌کرد، همچنین با ادامه‌ جنگ با عراق مخالف بود و بر ضرورت صلح پس از آزادسازی خرمشهر تاکید داشت. مواضع وی فضا را تا جایی علیه او برانگیخت که مقالات و سخنرانی‌های بسیاری علیه او ایراد و حتی به «ضد انقلاب» بودن متهم شد هرچند که سال‌ها بعد بسیاری از منتقدان و مخالفان‌اش از او حلالیت طلبیدند و کلاه به احترامش برداشتند.

اما آنچه مهندس بازرگان را بیش از همه نگران کرده بود، دستکاری در قانون اساسی در مجلس خبرگان بود. زمانی که مجلس خبرگان خارج از چارچوب پیش نویس قانون اساسی، اصل ولایت فقیه را به تصویب رساند، او و همراهانش در نهضت آزادی با برخوردی روشن و ایدئولوژیک به صراحت با ولایت مطلقه فقیه مخالفت کردند اما مخالفت آن‌ها با رأی نمایندگان مجلس خبرگان قانون اساسی راه به جایی نبرد و اصل «ولایت فقیه» به قانون اساسی راه یافت.

۱۵۱ سال بعد از حمله به سفارت روسیه در سال ۱۲۰۶ خورشیدی، دومین حمله به یک سفارتخانه خارجی در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ اتفاق افتاد. گفته می‌شود مذاکره دکتر ابراهیم یزدی با زیبگنیو برژیسنکی مشاور امنیت ملی کاخ سفید در دوران ریاست جمهوری جیمی کار‌تر به سرپرستی مهندس بازرگان، نخست وزیر و با عضویت مصطفی چمران، معاون نخست وزیر یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های دانشجویان پیرو خط امام برای اشغال سفارت آمریکا در تهران بوده است.

بازرگان با شکایت از دخالت‌های بی‌جا در کار دولت موقت، در پاسخ حمله منتقدان به این دیدار گفته بود: «آن نخست‌وزیری که بخواهد برای ملاقات با وزرا اجازه بگیرد برای لای جرز خوب است.» (تاریخ ایرانی)
«صبح روز چهاردهم آبان۱۳۵۸ در اخبار صبحگاهی اعلامیه‌ای به نام فرمانده وقت سپاه، حجت‌الاسلام لاهوتی، قرائت شد. این اعلامیه از اشغال سفارت امریکا به‌شدت حمایت می‌کرد و دولت موقت را به‌شدت مورد حمله قرار می‌داد. پخش چنین اعلامیه‌ای از رادیوی دولتی کشور علیه دولتی با سوابق درخشان و شخص مرحوم مهندس بازرگان دلالت بر ماجرای گسترده‌تر و عمیق‌تری از اشغال احساساتی و موقت سفارت امریکا به‌وسیلۀ چند دانشجو داشت.» دکتر محمدحسین بنی اسدی، عضو نهضت آزادی ایران با بیان این مطالب گفته است:«به محض رسیدن به محل نخست‌وزیری، به اتاق مرحوم مهندس بازرگان رفتم و پس از سلام پیشنهاد کردم که دولت استعفا کند. مهندس بازرگان از کشوی میز استعفای خود را که دقایقی قبل نوشته بود به من داد و گفت قبل از تو نیز آقای مهندس تاج (وزیر نیرو) تلفن زده و همین پیشنهاد را مطرح کرده‌اند.»
با این وجود، مهندس بازرگان پیش از ۱۳ آبان ۱۳۵۸ سه بار استعفا کرده بود. البته مسئولان دولت موقت بازرگان بار‌ها ا ادعای رسمی نظام جمهوری اسلامی که استعفای دولت موقت به خاطر واقعه ۱۳ آبان و ماجرای گروگانگیری کارکنان سفارت آمریکا بوده را رد کرده‌اند و مدعی هستند چند روز پیش از این رویداد، استعفایشان را تقدیم آیت‌الله خمینی کرده بودند.

در بخشی از متن استعفای مهندس بازرگان که در قم تقدیم آیت الله خمینی شد آمده است: «دخالت‌ها، مزاحمت‌ها، مخالفت‌ها و اختلاف نظر‌ها، انجام وظایف محوله و ادامه مسئولیت را برای همکاران و اینجانب مدتی است غیرممکن ساخته است.»

دولت‌ موقت‌ پس‌ از تسخیر سفارت‌ امریکا ازسوی دانشجویان‌ پیرو خط‌ امام‌ و تایید این‌ حرکت‌ از سوی‌ آیت الله خمینی‌ درصدد آزاد ساختن‌ گروگان‌ها و حل‌ مشکل‌ به‌ وسیله‌ مذاکرات‌ سیاسی‌ برآمد اما این‌ رویکرد دولت‌ موقت‌ با مخالفت‌های‌ شدیدی‌ مواجه‌ شد، بازرگان در آن زمان، گروگان‌گیر‌ها را «دانشجویان خط شیطان» خواند.

آیت الله خمینی که در ملاقات با مهندس بازرگان در فرانسه به او گفته بود باید به فکر تشکیل مجلس و هیات دولت باشیم و از وی خواسته بود افراد مورد اعتماد و مسلمان را شناسایی و معرفی کند در جلسه تنفیذ حکم نخستوزیری، دولت وی را دولت «امام زمان» نامید و او را «مردی که سال‌های طولانی است از نزدیک می‌شناسد»، «فاضل و متدین» و «عقیده‌مند به دیانت و امین به ملت و ملی» خواند و مخالفت با دولت بازرگان را کفر دانست اما بعد‌ها در تناقضی آشکار درمورد دولت موقت و مهندس بازرگان گفت: «دولت موقت را قرار دادیم خطا کردیم. از اول باید یک دولتی که قاطع باشد و جوان باشد و بتواند مملکت را اداره کند نه یک دولتی که نتواند. منتها آن وقت ما نداشتیم فردی را که بتوانیم انتخاب کنیم. انتخاب شد وخطا شد.» (صحیفه نور، ج ۱۲، ص۲۵۳)

آیت‌الله شیخ صادق خلخالی، اولین حاکم شرع کل دادگاههای انقلاب اسلامی ایران یکی از عناصر کلیدی حاکمیت در قلع و قمع مخالفان همواره بر روی لبه تیز انتقادات مهندس بازرگان قرار داشت تا جایی که او در مورد حاکم شرع انقلاب گفته بود: «آقای خلخالی از آدمکشی لذت می‌برد» (انقلاب اسلامی، ۸ خرداد ۵۹)

او درمورد مخالفت اعضای دولت موقت و سران نهضت آزادی و جبهه ملی هم چون دکتر یدالله سحابی با او پیرامون اعدام‌های سران رژیم گذشته در مصاحبه‌ای با پیام فضلی‌نژاد گفته بود: «سحابی و بازرگان این شعار‌ها را می‌دادند تا دوستان خود را از زندان‌های انقلاب نجات دهند. هر روز مهندس بازرگان با دارودست هاش به زندان‌ها می‌رفت عدهای را فراری می‌داد. علی رغم همه مواظبت‌های ما آن‌ها شاپور بختیار را فراری دادند و باعث گریختن خیلی از ساواکی‌ها شدند. یک بار که بازرگان می‌خواست هویدا را به بهانه‌ای از زندان به نخست وزیری ببرد تا احتمالاً بعدا بگویند در میان راه فرار کرد، با او شدیداً برخورد کردم. این آقا باید در دادگاه برای کارهایی که کرده جواب پس بدهد و بگوید که بختیار را چگونه فراری داده است.»

نگاه متفاوت بازرگان به انقلاب اسلامی مخالفت برخی از روحانیون سرسخت حکومتی ازجمله آیت الله مشکینی را در آن زمان برانگیخت. روزنامه کیهان در مرداد ماه ۱۳۵۸ به نقل از آیت الله مشکینی نوشته بود: «به خدا شاید زمان طاغوت هم این همه جنایت دولت موقت را انجام نداده بودند دولت موقت و هیئت دولت باید محاکمه شوند.»

مهندس بازرگان و و دوستانش در نهضت آزادی ایران و هیات دولت موقت هزینه آن همه سرسختی و صراحت در اعلام رویکرد و مشی سیاسی خود را با فشار‌ها، توهین‌ها و ترور‌ها پرداختند، اسامی شخصیت‌هایی چون، داریوش فروهر، کریم سنجابی و کاظم سامی کرمانی در بزنگاه‌های تاریخ انقلاب اسلامی ماندگار شده است.
 

نظرات وارده در یادداشت ها لزوما دیدگاه جرس نیست.


ارسال به :


نظرات
ارسال نظر
مشخصات فردی من را به خاطر داشته باش

*نظرات حاوی کلمات و عبارات رکیک و غیر اخلاقی و همچنین توهین و افترا منتشر نخواهد شد .
**از نوشتن نظر خود به صورت فینگلیش خودداری نمایید.
***از اینجا فینگلیش را به فارسی تبدیل کنید.